Som Balığı

SOMBALIĞI blş. i. Denizde yaşayan; fakat yumurtlama mevsiminde ırmaklara giren büyük balık. (İlmî adı Salma salar. Alabalıkgillerden.)

Som Balığı

— ANSİKL. Sombalığı, yandan basık mekik biçiminde, uzun gövdeli, uzun burunlu, büyük ağızlı, çok dişli bir balıktır. Çok çevik ve yırtıcı olduğundan başka balıklara saldırır; eti çok lezzetlidir. Bütün Kuzey yarımkürede yaygın olan sombalığı’nın (Salma salar) uzunluğu 2 m’yi bulur. Rengi yaşına, cinsiyetine ve mevsime göre değişir; atmık bırakma mevsiminde yetişkin erkeğin sırtı külrengi mavi, böğrü gümüşî gri, karın kısmı kırmızımsıdır; canlı pembe güzel bir renk alan eti bu mevsimde en lezzetli dereceyi bulur. Sombalığı büyük sürüler halinde gezer, alçak barajları aşabilir. Yazı denizde geçirir, sonra yumurtlamak için ekimden marta kadar ırmaklara girer. Denize döndüğünde hem parlak rengini, hem de ağırlığının yarısını kaybeder; etleri de beyazlaşarak yavanlaşır. Sonbahardaki zayıf sombahklan’nm alt çenesi sivri çengel şeklini alır ve üst çenenin içine iyice gömülür. Denize inip de bir süre kaldıktan sonra bu özellik kaybolur, hayvan eski canlılığını kazanır, üreme dağlık yerlerdeki derelerde, çok oksijenli serin sularda olur. Yumurtalar iridir (5-6 mm), yumurtalardan, suyun sıcaklığına göre değişen bir süre sonunda kesecikli yavrular çıkar. Bunlar, besinlerini arayacak duruma gelinceye kadar bu keseciklerdeki yedek besinle beslenir. Bir iki yaşındaki som-balıklannın üzerinde enlemesine siyah şeritler bulunur. İki ilâ beş yaş arasında bu çizgiler kaybolur. Beş yaşma gelen balıklar tatlı suyu terk ederek denizlere geçer ve büyümeğe devam eder, biraz daha yaşlandıktan sonra, üremek üzere yeniden doğduğu ırmağa döner. Taze, tuzlu, füme ve konserve halindeki sombalığı bütün yeryüzünde önemli bir ticaret konusudur.

Alabalık da sombalığı cinsindendir.

• Sombalıklarınm göçü hakkında yakın zamanlarda pek çok ve önemli bilgiler elde edildi. Yapılan işaretlemelerden anlaşıldığına göre Büyük Okyanus’ta yaşayan sombalıkları doğdukları yerden 4 000 km öteye kadar, Arktik okyanusunda yaşayanlarsa 125 günde 24 000 km gidebilmektedir. Yumurtlamak için ırmaklara girerek akıntı yukarı yüzen sombalıklarınm yüzmesi de «respirometre» denilen âletlerle incelenmiştir. Respirometre, içinden geçen suyun hızı ve sıcaklığı ayarlanabilen bir tüneldir. Balık bunun içinde akıntıya karşı yüzer. Bu esnada balığın tükettiği oksijenin miktarı ölçülür ve hayvanın metabolizmasının yoğunluk derecesi ortaya çıkarılır. Ayrıca değişik şartlarda kataboliz-ma yoluyle sağladığı enerji miktarını ölçmek amacıyle deney sırasında balığın kaybettiği yedek besin (yağ veya protein) miktarı da ölçülür.

Katabolizma yoluyle balığın elde ettiği enerji, soğuk suda (5°C) ilk suya (15°C) göre daha iyi, yetişkin balıkta körpe balıktan daha üstün, bazen akıntıların çok hızlı olması dolayısıyle balığın yaptığı yüksek hıza göre saatte ortalama 1,8 km’lik yüzme hızında daha verimlidir.

Uzun yolda genç balıkların hızı yetişkin-lerinkinden yüksektir: genç bir sombalı-ğının hızı, kendisinin Uç katı uzunlukta olan yetişkin balığın 2,5’luk hızına karşılık 4,1’dir.

Akıntıya karşı yüzerken sombalığınm harcadığı ortalama enerji miktarı, vilcut ağırlığının bir kilogramı için günde 43 kaloridir; uzun süreli yüzüşte nazarî olarak, hiç değilse bunun yüzde sekseni kadardır. Deneylerden elde edilen ilgi çekici bir sonuç da şudur: canlı sombalığı akıntıya karşı yüzerken, onun yanıbaşmda, bir ipe bağlı olarak çekilen ölü bir balık için sar-fedilen enerjiden çok daha az enerji sarf eder; çünkü ölü balık, aynı hızla yüzen canlı balığa göre daha çok sürtünme ve su direnciyle karşılaşır.

— Balıkçılık. Sombalıkları, özellikle denizlerde büyük ölçüde ağla tutulur. Tatlı suda engelli ağlarla veya amatörler tarafmdan oltayle avlanır. Sombalıkları değişik sunt yemler takılı sürtme olta ile de avlanır. En çok kullanılan sun! yem, kaşık ve zokadır. Oltaya karides ve solucan takılarak da tutulabilir. Ayrıca iki elle tutulabilen bir oltaya takılı ağır ve özel sunî sinekle de sombalığı avlanabilir.

— Mutf. Türkiye’de Sakarya ırmağında ve Karadeniz kıyılarında yaşayan sombalığı-nın yuvarlak ve kısa olanları makbuldür. Eti, ilkbaharda daha lezzetli ve yağlıdır. Gözleri parlak, kulaklarının içi sert olursa tazedir. Sombalığının şiş kebabı, kızartması, haşlaması, yahnisi, tavası, şaraplı ve salçalısı, kremalısı, fümesi yapılır, ayrıca da fırında pişirilir. (LM)

Etiketler: ,

Yorum yazın