Thorstein Veblen Kimdir

Thorstein Veblen Kimdir

Thorstein Veblen (d. 30 Temmuz 1857, Manitowoc ili, Wisconsin – ö. 3 Ağustos 1929, Menlo Park yakınları, California, ABD), ABD’li iktisatçı ve toplum bilimci. Ekonomik kurumlan evrimci, dinamik bir yaklaşımla ele almış, The Theory of the Leisure Class (1899; Aylak Sınıfın Kuramı) adlı ünlü yapıtında varlıklı kesimin yaşam biçimini betimlemek amacıyla geliştirdiği “gösterişçi tüketim” ve parasal yarışma kavramları toplum bilimlerinde sonradan yaygın biçimde kullanılmıştır.

Johns Hopkins ve Yale üniversitelerinde felsefe öğrenimi gördü. 1884’te Yale’de doktorasını tamamladı. İş bulamadığı için 1891 ’de öğrenci olarak Cornell Üniversite-si’nin lisansüstü bölümüne girdi. Oradaki çalışmasıyla derinden etkilemeyi başardığı J. Laurence Laughlin 1892’de yeni Chicago Üniversitesi’nin iktisat bölümünün başkanlığına getirilince, bu bölümde araştırma görevlisi olarak çalışmaya başladı. Öğretim üyeliğini ise ancak 1896’da elde edebildi.

Veblen ilk yapıtı olan The Theory of the Leisure Class’ta modern ekonomik yaşamı

incelerken Darwin’in evrimci yaklaşımını kullanmaya çalıştı. Sanayi sisteminin kişileri çalışkanlığa, etkin olmaya ve işbirliğine yönelttiğini vurguladı; buna karşılık, iş dünyasına egemen olanlann para kazanmak ve varlıklarını sergilemekle ilgilendiğini, bu tutumun ise geçmişteki soyguncu, barbar eğilimlerin bir kalıntısı olduğunu öne sürdü. Egemen sınıfın eğlence, moda, spor, din ve estetik alanlarındaki yaklaşımlarında rastlanan bazı öğeleri, geçmişteki yiğitlik anlayışının kalıntıları olarak ele aldı. Büyük ilgi gören bu yapıtıyla kısa sürede toplum bilimci ve eleştirmen olarak ünlendi.

Veblen üniversitelerin öğretim programları ve sınavlarla ilgili katı uygulamalarını eleştirdi; öğretim üyesi olarak da meslek yaşamında pek başarılı olamadı. “Uygarlıkta Ekonomik Etkenler” adlı ünlü dersinde geleneksel iktisat kuramına pek az yer verirken tarih, hukuk, antropoloji ve felsefe gibi çeşitli alanları geniş biçimde işledi. Modern sanayi süreci ile iş ve finans dünyasındaki usdışı yöntemlerin bağdaşmazlığına (yani, mal yapmakla para yapmanın farklılığı) dayandırdığı anlayışını The Theory of Business Enterprise’da (1904; Ticari İşletmenin Kuramı) daha da geliştirdi.

1914’te yayımladığı The Instinct of Workmanship and the State of Industrial Arts (Ustalık İçgüdüsü ve Sanayinin Durumu) adlı yapıtında iş ve ticaret dünyası ile insanın yararlı emek harcama eğiliminin köklü biçimde çatıştığını ve insan enerjisinin büyük bir bölümünün etkin olmayan kurumlar nedeniyle boşa harcandığını öne sürdü. Imperial Germany and the Industrial Revolution (1915; İmparatorluk Almanyasi ve Sanayi Devrimi) adlı yapıtında Almanya’nın otoriter yönetimi sayesinde modern teknolojiyi, İngiltere ve Fransa gibi demokratik ülkelere göre devletin hizmetine daha büyük oranda sokabildiğini, ama bu üstünlüğünün geçici olduğunu, çünkü Alman ekonomisinde de zamanla gösterişçi savurganlık sisteminin gelişeceğini öne sürdü. An Inquiry into the Nature of Peace and the Terms of its Perpetuation (1917; Barışın Doğası ve Sürmesinin Koşulları Üzerine Bir Araştırma) adlı yapıtında modern savaşların en önemli nedeninin ulusal ticari çıkarların çatışması olduğunu ve kalıcı barışın ancak “mülkiyet haklarının ve bu haklara geçerlilik kazandıran fiyat sisteminin” ortadan kaldırılmasıyla sağlanabileceğini savundu, 1918 sonbaharında New York’ta yayımlanan The Dial adlı edebiyat ve siyaset dergisinde yazmaya başladı. Karısının 1920’de ölümünün ardından derin bir ruhsal bunalım geçiren Veblen, bu dönemde bir süre New York kentindeki New School for Social Research’te ders verdi. Şirketlerin mali yapısını konu alan ve yinelemelerle dolu olan son yapıtı Absentee Ownership and Business Enterprise in Recent Times: The Case of America’da (1923; Yakın Dönemlerde Mülk Sahibinin Mülkünün Başında Bulunmadığı Durumlar ve Ticari İşletme: Amerika Örneği) gene sanayideki yaratıcı üretkenlikle ticari işletme arasındaki çelişki üzerinde durdu. 1926’da ders vermeyi bırakarak California’ya döndü ve ölene değin üvey kızı ile birlikte yaşadı.

Yorum yazın