Çar Birinci Nikolay

Çar Birinci Nikolay NİKOLAY I (Tsarskoye Selo, Petersburg yakınları 1796-Petersburg 1855), Rusya imparatoru (1825-1855). Çar Pavel I’in üçüncü oğlu olduğu için tahta çıkma ihtimali çok zayıf görünüyordu, özel öğretmenler tarafmdan geleneklere sıkı sıkıya bağlı bir şekilde yetiştirildi ve yüksek rütbeli bir subay olarak orduya katıldı (1817-1825), askerî disipline karşı büyük bir eğilim gösterdi. İngiliz parlamentarizmine karşı takındığı küçümser tutum ve prusya düzenine duyduğu hayranlık, Prusya prensesi Carlota ile (A-leksandra Fyodorovna) evlendikten (1817) sonra daha da kuvvet kazandı. Aleksandr I’in ölümünde, Nikolay, kardeşi Kostan-tin’e bağlılık yemini etti; Kostantin bir süre tereddütler geçirdikten sonra Nikolay lehine tahttan vaz geçti. Fakat başlangıçta Nikolay’ın bundan haberi olmadı. İki hafta boyunca tahta kimin çıkacağına karar verilemedi. İspanyol generali Riego’nun başkaldırması karşısında coşan bazı subaylar ayaklandılar (1825). Fakat bu dekab-rist ayaklanması bastırıldı. Mutlak monarşinin tanrısal bir hak olduğuna kesinlikle inanan Nikolay tutumunu sertleştirdi. Bu ı ayaklanma, halkın kendisine karşı kayıtsız olduğunu göstermişti. Bu, aynı zaman-j| da ülkede derin bir huzursuzluğun işaretiy-Idi. Nikolay I, Rusya’nın İdarî ve sosyal durumu üstüne soruşturma yapmak amacıy-le bir komisyon kurdu (aralık 1826); ayrıca, memurlar veya büyük mülk sahiplerinin yolsuzluklarını öğrenip haber vermekle görevli bir jandarma kuvveti meydana getirdi. Çara, adlî makamların rüşvet aldığını ve serfliğin yürekler acısı durumunun devam ettiğini bildiren birçok rapor geliyordu. Fakat yapılması gereken büyük değişiklikler karşısında rahatı kaçan Nikolay, kasım 1830 Polonya ayaklanmasından sonra herhangi bir reform yapmayı reddetti. isyancıların kendi aralarındaki anlaşmazlıklara rağmen isyanı bastırabilmek i-çin yedi ay (şubat-ağustos 1831) gerekti. Nikolay I, Polonya’nın özel anayasasını kaldırarak ülkeyi bir rus eyaleti haline getirdi. Bürokratik baskıya dayanan sert bir siyaset uyguladı ve mahallî yöneticilerin seçimini asillere bıraktı (1831). Birçok köylü ayaklanmasını şiddetle bastırdı (onun devrinde köylüler 556 defa ayaklandılar), üniversiteler sıkı bir denetim altına alındı (1835 tüzüğü). Dış memleketlere seyahat etme hürriyeti kısıtlandı; ayrıca çar katolik ve uniat’lara Ortodoksluğu kabul ettirmeğe çalıştı; 1839’da uniat’lar Ortodoksluğu kabul ettiler. Fakat çar, birincilerle 1847 Konkordatosunu imzalamak zorunda kaldı.
Çar Nikolay I, Rusya’nın Doğu Akdeniz’deki nüfuzunu arttırmak için kısa süren bir savaş sonunda İran’dan Erivan’ı aldı (1828). Balkanlar’daki hıristiyanlan koruma teşebbüsüne girişti. Tuna eyaletlerinin ve Sırbistan’ın muhtariyeti için osmanlı padişahı ile görüşmeler yaptı (Akkerman antlaşması, 1826) Ve Yunanlıların bağımsızlık davasıyle ilgilendi. Navarin* savaşından sonra (1827) Osmanlı devletine savaş açtı (1828) ve Tuna ağızlarıyle Doğu Karadeniz kıyılarının bir kısmını ele geçirdi (Edirne* antlaşması, 1829). 1830 Polonya ayaklanması yüzünden fransız ve belçika devrimleriy-le yakından ilgilenemedi; liberalizmin gelişmesinden telâşa kapılınca Prusya ile A-vusturya’ya yaklaştı (Münchengrâtz [Mnic-hovo Hradişte] antlaşması, 1833), osmanlı padişahını Kavalalı Mehmed Ali Paşanın tehdidinden kurtarmak için, Osmanlı devletine yardım etti: Hünkâr İskelesi antlaş-masıyle (1833) Boğazları Ruslardan başka bütün milletlere kapattırdı ve Osmanlı devletinin bağımsızlığını Rusya’nın garantisi altına aldı. Mehmed Ali Paşa Ingiltere’nin teşvikiyle tekrar savaşa başlayınca, bu garanti etkisiz kaldı (1841). Nikolay, Rusya’nın Sibirya, Türkistan ve Gürcistan’da gelişmesine çalıştı. 1848’de Rusya, ihtilâl dışında kalan tek avrupa ülkesiydi. Tehlikeye düşen mutlakıyetin savunuculuğunu üstüne alan Nikolay, Avusturya’nın Galiçya’yı elde tutmasına ve Macaristan’ı yeniden fethetmesine (Vilagos, 1849) yardım etti. O sırada Avrupa’nın en güçlü hükümdarı durumunda görünüyordu. Fransa’nın Doğu’-daki Hıristiyanlara fazla ilgi göstermesinden kaygılanan Nikolay I, Kutsal yerlerin korunmasıyle ilgili bir çatışmadan sonra (haziran 1853), Türkiye’nin Tuna eyaletlerini istilâya karar verdi; hattâ siyasetine karşı çıkan Fransa ve İngiltere’ye de savaş açtı (şubat 1854). Düşmanlarının Sivastopol’ü kuşatmasını engelleyemeyen Nikola

I. bozguna uğramak üzereyken öldü (3 mart 1855).

İktidarı büyük bir hayalkırıklığı ile son buldu, ama onun bütün tutuculuğuna rağmen Rusya modernleşti: Speranskiy’in yar-dımıyle ilk Rus İmparatorluğu Kanunları Derlemesi (1830) ve Rus İmparatorluğunun Bütün Kanunları (1833) adlı eserlerin kaleme alınması; rublenin istikrara kavuşturulması (1839); kâğıt para sürümünün düzene konulması; demiryolları yapımına başlanması (Petersburg-Pavlovsk hattı, 1838); sanayinin, özellikle dokuma sanayiinin gelişmesi; bir aile üyelerinin ayrı ayrı satılmasının yasaklanması (1833); yapımevlerin-de çalıştırılan toprak kölelerinin azat edilmesine izin verilmesi (1840); topraksız serilerin satın alınmasının yasaklanması (1842); sansüre rağmen edebiyatın gelişmesi (Puş-kin, Lermontov, Gogol, Turgenyev, Dosto-yevski, Nekrasov v.b.)
— lkonogr. Pimenov tarafından hazırlanan Nikolay I’e ait bir anıt projesi (Rus müzesi, Leningrad) ve Clodt’un yaptığı, at üzerinde bir heykeli (Leningrad) vardır. (L)

Yorum yazın