Pusula Nedir – Nasıl Çalışır

Pusula Nedir - Nasıl ÇalışırPusula Nedir – Nasıl Çalışır

Üstünde, ağırlık merkezinin çevresinde hareket eden mıknatıslı bir iğnenin magnetik kuzeyi (Kuzey kutbun yakınındadır ama ona denk düşmez) gösterdiği bir kadrandan oluşan ve bulunulan yerin magnetik meridyeninin yönünün saptanmasına yardım eden aygıt.

 

 

 

 

Pusulanın Tarihçesi

Mıknatısın kutuplanma özelliğinin ve Yer’in bunun üstündeki yönlendirici etkisinin ilk kez Çinliler tarafından bulunduğu sanılmaktadır ve bu da Hıristiyanlığın başlangıç yıllarına raslar; çünkü Î.Ö. 120 yılında, Çinlilere ait sözlüklerden birinde bundan söz edilmektedir.

Çinlilerin, pusulayı VII. yy’dan başlayarak kullandıkları düşünülürse de genel olarak, mıknatıslı iğnenin magnetik kuzeyin yönünü belirtme özelliğinin, gerçek olarak deniz ulaşımına uygulanmasının XI. yy’da başladığı kabul edilir. Arapların, bilgüerini Çinlilerinkiyle karşılaştırdıkları Doğu’ dan gelip bunları Cenevizlilere ve Venediklilere öğrettikleri zamanlarda, denizcilikle uğraşan öbür Avrupalı ulusların da ilk pusulaları gerçekleştirmiş olmaları olasılığı bulunmaktadır. Avrupa’da ilk kez 1187’de bir Fransız ozanın yazılarında pusuladan söz edilmiş ve buna “denizcilerin yoldaşı” adı verilmiştir. O dönemde pusula, su ile dolu bir şişe içinde yüzen iki saman çöpünün taşıdığı mıknatıslı bir iğneden oluşmuş basit bir aygıttı. XIII. yy’da Fransız Pèlerin de Maricourt pusulanın kullanılmasını ve taşınmasını kolaylaştırmak için, iğneyi camla kaplı, yuvarlak bir kutunun içindeki bakırdan bir eksenin üstüne yerleştirmeyi düşündü. Daha sonraları buna iğneyle birlikte dönen ve otuz iki parçaya bölünmüş, kartondan hafif bir disk eklendi. Bu, rüzgâr-gülüydü. Günümüzdeki biçimiyle ilk pusulayı Portekizli Ferranda gerçekleştirdi (1483).

Ferromagnetik metallerin taşıdığı bozucu etkiyi bulan,gene bir Portekizli olan Castro’ydu.

Pusulanın coğrafi kuzeyi değil de, magnetik kuzeyi belirttiğini ortaya koyan kişinin de Kristof Kolomb olduğu kabul edilir.

PUSULA ÇEŞİTLERİ

Mıknatıslı bir iğne belli bir yerde ve belli bir anda, o yerdeki yatay düzlemle eğilim adı verilen bir açı ve coğrafi meridyen düzlemiyle de yükselim adı verilen ve zamanla değişen azimü-tal bir açı oluşturan bir doğrultuya yönelir. Denizci pusulalarıyla topografya pusulalarında kullanılan mıknatıslı iğne, eğilimi ortadan kaldıracak biçimde dengelenmiştir. Topografyada kullanılan pusula bir dürbüne takılmıştır. Böylelikle gözlenen azimüt farklarından açılar ölçülebümektedir. Denizcilik ve havacılık alanında kullanılan pusulalar (kompas), magnetik pusula ve cayroskopik pusula (cayro-pusula) olarak ayırt edilirler.
MAGNETİK PUSULA
Uzun süre ulaşım alanında kullanılan başlıca pusula olarak kalmıştır. Bu tür pusula, içinde silindir ya da yarıküre biçiminde bir haznenin bulunduğu, cam kapaklı ve kardan’a bağlı, sabit bir kutudan oluşur. Kullanılan malzeme, genellikle magnetik değildir. Duyarlı öğesi, yuvarlak bir pusula levhasına (kadran) tutturulmuş (0° ile 360° arasında derecelendirilmiş) bir mıknatıslı iğneler donanımından oluşmuştur. Söz konusu donanım, çevresinde kadranın salındığı ve magnetik kuzeyin kararlı bir denge durumunu almaya çalıştığı dikey bir eksene takılıdır. Hazneye bir su ve alkol karışımı doldurularak daha hızlı bir salınım sönümlemesi elde edilir.
Coğrafya kuzeyinin doğrultusunu öğrenmek içim magnetik kuzey doğrultusu. değişim adı verilen ve yükselim ile sapmanın toplamı olan bir acıyla düzeltilmelidir. Yer ve zamana göre yavaşça değişen yükselim, deniz haritalarında belirli bir yer ve belirli bir dönem için yıllık değişimiyle belirtilir. Geminin demir akşamının yol açtığı bozukluk olan sapma, yönün fonksiyonudur ve düzeltici mıknatısların eklenmesiyle küçük bir değere indirgenir.

CAYROSKOPİK PUSULA YA DA CAYROPUSULA
L. Foucault’un orta ya attığı ilkeden yararlanır: Hızla dö nen bir topacm ekseni Yer eksenine koşut bir doğrultuya yönlenir. Bu ola^ ilk kez XX. yy’da Alman Anschütz ta rafmdan denenmiştir. Cayroskopil pusula bir karşı ağırlıkla ekseni yata^ duruma gelecek biçimde asılmış bir-cayrostattır. Yer’in dönme hareketinin etkisiyle cayropusulanın ekseni kendiliğinden, meridyen düzlemine girer.

Gayroskopik pusulalar sistemli hatalar (enlem, yol, hız hataları) yaparlar: Söz konusu hatalar düzelticilerle ortadan kaldırılır. Ana pusula, yalpaların ivmelerinin etkisinde en az kalan bir bölmeye, geminin dip bölümüne yerleştirilir. Verdiği bilgiler, kaptan köprüsü, işlem merkezi, dümen bölmesine yerleştirilen yön yineleyicilere aktarılır. Cayroskopik pusulalara yön kaydediciler ve otomatik pilotlar da takılır.

Uçaklarda kullanılan cayropusuia,genellikle pilot bölmesinin içindeki bilgi yinelemeleriyle, uçak çatısına yerleşiktir.

Yorum yazın