Yetersiz ve Gecikmeli Yeni – İletim

Yetersiz ve Gecikmeli Yeni – İletim

Norbert Wiener, “Sibernetik” adlı ünlü yapıtında özdüzen (servo-mechanisms) konusundaki çalışmaları sırasında, bu düzenlerle insan davranışları arasındaki benzerlikleri nasıl fark ettiğini anlatır. Wiener böylelikle sibernetiğin temel öğesine değinmiştir. Wiener, bir masadaki kalemi elimizi uzatarak almamız gibi çok yalın bir olayı ele alarak bu benzerliği açıklamaya çalışmıştır.
Kalem, elimizin yöneldiği hedeftir. Bu eylemi yaparken, kol kasımızın belli bir güç harcadığını fark etmesek bile, kolumuzun hangi yönde hareket ettiğini ve hedefe ne ölçüde yaklaştığını bilmemizi sağlayan bir bildiri ulaşır bize. Bu bildiriyi ulaştıran gözümüz değil, kolun içerisindeki bazı sinir hücreleridir. Göz yalnızca kalemin nerede olduğunu bize haber verir. Kalemin yerini bir kez öğrendikten sonra, ona bakmadan da elimizi uzatır ve onu alabiliriz. Tıpkı bir piyanistin tuşlara bakmadan, parmaklarıyla doğru tuşlara vurabilmesi gibi.
Burada, eksiksiz bir geri-iletim olayını görmekteyiz (Şekil:7). Bu geri-iletim bağlantısında bir aksaklık ortaya çıktığında, “ataksia” diye bilinen davranış bozukluğu ortaya çıkar. Böyle durumdaki bir inşan için kaleme uzanıp almak olanaksızdır. Çünkü geri-iletim bildirileri oluşmamaktadır. Tıpta “tabes dursalis” diye bilinen bir başka sinir sistemi hastalığı daha vardır ki, bu hastalığa tutulan hasta, ayaklarının hareketini gözleriyle izlediği sürece yürüyebilir. Gözlerini kapattığında ayaklarının varlığını duyamaz ve yere kapaklanır. Çünkü o anda ayakta durup durmadığını bilememektedir. Bu hastalıkta görme yoluyla, yani dıştan gelen bir geri-iletim, içteki geri-iletim eksikliğinin yerini almaktadır. Buna yerine koyma (compensation) durumu adı verilmektedir.
öğrenme olayı, geri-iletim bağlantısının bir başka örneğidir. “Deneme-yanılma” diye adlandırdığımız bu süreç, aslında geri-iletim bildirimiyle gerçekleşmektedir, örneğin bir müzik parçasını, bir enstrümanla çalmaya çalıştığımızı düşünelim. Parçayı çalarken belleğimizde, onun nasıl çalınması gerektiği yolunda bir izlenim vardır. Biz bu izlenimi örnek alarak yanlış yapmamaya, yaptığımız yanlışları parçayı çalarak düzeltmeye uğraşırız. Geri-iletim bağlantısında bir aksama olursa parçayı yanlışsız çalamayız; sürgit aynı yanlışları yineleriz. Yetersiz geri-iletim durumlarının yanı sıra, canlı organizmalarda gecikmiş geri iletimlerin sonucunda ortaya çıkan fizyolojik bozukluklar da görülebilir. “Parkinson” hastalığı denilen fizyolojik durum, böyle bir gecikmiş geri iletim sonucunda ortaya çıkar. Yetersiz geri-ile timlerde dalgalanmaların gelişigüzel ve düzensiz olmasına karşın, gecikmiş geri-iletimler ritmik dalgalanmalara neden olurlar. Bu olgu, iki ayrı tipten bozukluğun birbirinden ayırt edilebilmesi açısından önem taşır.

Yorum yazın