Negatif ve Pozitif Geri İletim

Negatif ve Pozitif Geri İletim

Kendi kendini düzenleyen sistemlerde girdi (input) olarak tanımlanan bildirinin sistem içersinde bilgi-işlem sürecinden geçerek, çıktı diye tanımlanan sonuca ulaştığını ve bu sonucun yine girdi ucuna ulaşarak sistemin denge durumunu korumasını sağladığını önceki bölümlerde açıkladık. Çıktı ucundaki mesajı, girdi ucuna ileten bağlantı sibernetikte geri-iletim (feed-back) olarak
tanımlanmaktadır. Bunu da daha önceki bölümlerde incelemiştik. Sonucun, nedene ters yönde etki ettiği durumlarda, negatif bir geri-iletim bağlantısı söz konusudur. Sistemleri dengeye getiren bağlantı, işte bu negatif bağlantıdır. Oysa sözcüğün çağrıştırdığı anlam olumludur, öte yandan pozitif geri-iletim, olumlu bir anlam çağrıştırdığı sistemlerde bir dengesizlik durumuna yol açmaktadır. Çünkü pozitif geri-iletimde sonuçla neden, aynı doğrultuda gelişmektedir.
Pozitif geri tepmeyi daha iyi kavrayabilmek için, James Watt’ın buhar makinesine geri dönelim. Bu düzeneğe bir pozitif geri-iletim bağlantısı eklenecek olursa, mil çevresinde dönen metal küreler merkezkaç güçle iyice açılarak dönerler ve bunun sonucunda da pistona buhar gelmesini sağlayan kapakçık (valf) bütünüyle, açılır. Böylelikle, pistona gereğinden fazla buhar gelmesi buradaki buhar basıncını yoğunlaştıracağından sistemin parçalanmasıyla sonuçlanır. Bu duruma sibernetik dilinde “maksimuma kaçış” (gidiş) adı verilmektedir. Bunun tersi de olabilir, örneğin buhar makinesine bağlı olan pozitif geri – iletim bağlantısı, herhangi bir dış etkiyle yavaşlayan makinedeki buhar iletme kapakçığının kapanmasına neden olacağından, makine bir süre sonra çalışmayacaktır. Bu duruma da yine sibernetik deyimle, “sıfıra kaçış” adı verilmektedir.
Bir sistem içinde pozitif geri-iletim her zaman bir tehlike göstergesi bir denge bozukluğu belirtisidir. Pozitif geri-iletim denetimden çıktığında, yani bir başka negatif geri-iletimle denetim altına alınmadığı zaman maksimuma, ya da sıfıra kaçış eğilimi baş gösterir.
örneğin, vücut ısısı yükseldikçe artan kan basıncı yükselen bir pozitif geri – iletim mesajı oluşturur ki, bu da ölüme yol açabilir. Pozitif geri-iletim ile maksimumuna varış durumuna giren bir sistem, negatif geri- iletimin etkisinden kurtulmuş demektir. Böyle bir durumda ya dıştan bir müdahale yapılarak pozitif geri – iletim bağlantısı kesintiye uğratılır ya da sistemin enerji kaynakları kesilir, örneğin bir şeker hastasının sıkı perhizle, kan şekerinin düşürülmesi gerekir. Ya da hastaya dışarıdan ensülin verilebilir ve pozitif geri-iletim bağlantısı dengelenebilir.

Yorum yazın