Kararlı ve Kararsız Denge

Kararlı ve Kararsız Denge

Ters çevrilmiş bir kâsenin üstüne bir metal küre koyduğumuzda, kürenin, kâsenin en tepesinde durduğunu göreceğiz. Ancak bu denge durumunda, kâseyle metal küre birbirlerine tek bir noktada değmektedirler. En küçük bir titreşimle bu denge bozulacak ve küre yerçekiminin etkisiyle düşecektir. Böyle bir denge durumuna fizikte, “Kararsız Denge” adı verilir. Herhangi bir dış etki olmadıkça, küre düşmesini sürdürecektir. Onu durdurmak için birinin onu tutması gerekir.
Aynı metal küre kâsenin iç tabanına konulacak olursa, belli bir hareket verildiğinde, küre iki yana doğru dalgalanmalar yapar ve sonra kâsenin tam ortasında bir noktada durur. Bu duruş, kararlı denge durumunu bozmaya yönelik dış etkiler sönümlü titreşimlerle giderileceğinden, küre bir süre sonra yine kâsenin en dip noktasında durmak zorundadır.
Bu fizik olayında, kâsenin dış yüzeyinde durdurulan kürenin durumu pozitif geri – iletimi, kâsenin dibinde hareketsiz kalması ise negatif geri – iletim bağlantısını simgeler.
Burada da görüleceği gibi, sistemlerde negatif geri – iletim, denge durumu (stability) yaratır. Canlı organizmalarda denge, hiçbir zaman duruk (statik) bir özellik göstermez. Karşıt güçlerin çatışmasıyla dinamik bir denge durumu ortaya çıkar. Bu çatışmada (antagonism), negatif geri – iletimlerin denetleyici rolü büyüktür.
Pozitif geri – iletimin bir tehlike işareti olduğunu belirtmiştik. Bir sistemin pozitif geri – iletim etkisine girmesi maksimuma, ya da sıfıra kaçış sonucuna ulaşır ki, bu da sistemin parçalanması ya da çalışmaz duruma gelmesi demektir.
Pozitif geri – iletimin etkisine giren bir sistem, negatif geri – iletimin dengeleyici etkisinden kurtulmuş demektir. Bu sistemi bir dış etki olmaksızın maksimuma, ya da sıfıra kaçıştan kurtarmak olanaksızdır. Bir başka deyişle negatif geri – iletim, kendi kendine denetimi ele alamaz.
Kaçış durumundaki bir sistemin çevresiyle bağları kopar. Sistem, her türlü denetimden kurtulur.
Kaçış durumundaki bir sistem, pozitif geri – iletim mesajlarını sağlayan girdilerin kesilmesiyle durdurulabilir.
Canlı organizmalarda denge (homeostasis) ancak, negatif geri – iletim bağlantılarıyla sağlanabilir.
Maksimuma kaçış, her zaman bir pozitif geri- iletimin varlığını gösterir.
Bir dengesizlik durumunda, sisteme bir dış geri – iletim mesajı verilerek dengenin sağlanmasına
çalışılabilir. Pozitif geri – iletim, bir eylemin başlatılmasında bir dinamizm sağlaması bakımından gerekli olabilir.
Kararsız denge dediğimiz metastabilite durumu, pozitif geri – iletimin bir belirtisidir ve bir negatif geri – iletim tarafından denetim altına alınmadıkça etkisi yok edilemez.

Yorum yazın