ULUSLARARASI ÖDEMELER BANKASI

ULUSLARARASI ÖDEMELER BANKASI
1. GİRİŞ
Uluslararası Ödemeler bankası bir özel hukuk kuruluşudur. İsviçre Hükümeti bir yasayla bu kuruluşa uluslararası bir kişilik vermiştir. Merkezi İsviçre’nin Bale (Bazel) kenti olan banka, 1930 yılında Almanya’nın müttefiklere ödediği tazminatların yönetimi amacıyla kurulmuştur. Zamanla ekonomik ve parasal konularda araştırmalar gerçekleştiren, ayrıca belirli anlaşmaların uygulanmasını sağlamakta görevli bir danışmanlık merkezine dönüşmüştür (Ana Britanica Ansiklopedisi).
Banka bir genel kurul ve bir idare meclisi tarafından yönetilmektedir.idare meclisi Almanya, Belçika, Fransa, İtalya, İngiltere Merkez Bankaları guvernörleriyle bu beş üyenin aynı ülkelerden ve Hollanda, İsveç ve İsviçre Merkez Bankalarından seçecekleri üyelerden oluşmaktadır.

2. GELİŞME
A. Kuruluşu
Uluslararası Ödemeler Bankası’nın, Uluslararası Mali Kuruluşlar arasında özel bir yeri vardır. Gerçek¬ten Banka, bu kuruluşların Duayen1i durumundadır. Zira Bankanın faaliyetlerine başlama tarihi, diğerlerine na¬zaran oldukça eskidir banka faaliyetlerine 17 Mayıs 1930 tarihinde başlamıştır. 1930 yılında ve daha ön¬ceki yıllarda uluslararası mali işlemler dağınık bir şekilde gerçekleştiriliyordu, işte Bankanın kurulması, dağınık bir şekilde cereyan eden mali işlemlerin koordineli bir biçimde yapılması ihtiyacına cevap vermiş ve bu faaliyetlere yardımcı olmuştur.
Uluslararası ödemeler Bankası, Birinci Dünya Har¬bi sonrası harp borçlarının tasfiye edilmesine yardımcı olacak bir “mali ajan” olarak kurulmuştur. Banka¬nın ana sözleşmesi, 20 Ocak 1930 tarihinde Lahey Konferansı’nda kabul edilen “Young Planı”na eklenmiştir. Almanya tarafından ödenecek harp tazminatı için “Dawes Planı” ile tesbit edilmiş olunan “anüite sistemi”nde Young Planı’yla bir yumuşatılma sağlanmıştır. Söz konusu planla Alman borçlarının bir kısmı harekete geçi¬rilerek ticarileştirilmiş ve bu maksatla bir uluslarara¬sı borçlanmaya gidilmiştir. Bu borçlanma “Young Borçlan¬ması” adıyla anılmaktadır. Bu çerçevede, Uluslararası ödemeler Bankası harp tazminatları için kurulan geçici kuruluşların yerini alarak, Oawes ve Young Borç Servisleri ve anüitelerin tahsili ve alacaklılar arasında bun¬ların paylaştırılması için mali ajanlık görevi yapmıştır, işte Bankanın bu faaliyeti tarihi bir karakter taşımak¬tadır.
Belçika, Fransa, İngiltere, İtalya ve Almanya ta¬rafından 1930 yılında kurulan Uluslararası ödemeler Ban¬kası “nın merkezi İsviçre’nin Basel şehrinde bulunmakta¬dır.
B. Uluslararası ödemeler Bankası’nın Amaçları
Uluslararası ödemeler Bankası, günümüzde parasal alanda merkez bankaları arasında işbirliğini artırmayı amaçlamaktadır. Nitekim ana sözleşmenin 3. madde¬sinde amaçları şöyle belirlenmiştir.
“Banka, Merkez Bankaları arasında koordinasyonu teşvik eder ve uluslararası mali işlemler için kolaylık¬lar sağlar. Uluslararası mali ödemelerle ilgili, daha önceki antlaşmalarla kendisine verilen mali ajanlık görevini yerine getirir”.
Banka, borçlu ve alacaklılar arasında meydana ge¬len meseleleri çözümlemeye çalışır. Merkez bankaları ara¬sındaki transfer işlemleri-bu bankanın aracılığıyla gerçekleştirilmektedir. Uluslararası ödemeler Bankası bu alandaki faaliyetlerini İsviçre ve A.B.D. Merkez Bankala¬rıyla müştereken yürütmektedir. Bankanın bunlardan başka fonksiyonları da vardır. Uluslararası ödemeler Bankası,, ekonomik ve mali enformas¬yon ve etüd merkezidir. Ayrıca, özellikle bir “Merkez Bankaları Klübü” olma fonksiyonu mevcuttur.
C. Uluslararası Ödemeler Bankası’nın Teşkilât Yapısı
Ana sözleşmeye göre, Uluslararası ödemeler Banka¬sı kendine has hukuku olan, anonim şirket şeklinde kuruluş bir Uluslararası Merkez Bankasıdır. Banka, ne İsviçre ve ne de bir başka ülkenin ka¬nunlarına tabidir. Zira Bankanın hukuki varlımı uluslar¬arası bir antlaşmayla garanti altına alınmıştır. Böylece, Bankanın sahip olduğu mal varlığı, alacakları ve mevduatları ne harp zamanında ve ne de sulh zamanında istimlâk edilememekte, el konulamamakta veya haczedilememektedir. Uluslararası Ödemeler Bankası aynı zamanda vergi muafiyetlerinden de faydalanmaktadır. Bankanın Genel Kurul ve Yönetim Kurulu olmak üze¬re iki organı mevcuttur.
1. Genel Kurul
Banka Genel Kurulu her sene periyodik olarak top¬lanmakta ve yıllık banka hesaplarını ve yönetimini İbra etmektedir. Basel’de yapılan Genel Kurul toplantılarına Banka hissedarı olmayan merkez bankalarının ve diğer uluslararası kuruluşların temsilcileri de davetli ola¬rak katılmakta; böylece kuruluşlar arasında bilgi alış¬verişine imkân sağlanmaktadır. Genel Kurul toplantılarında, sadece üye merkez bankalarının oy kullanma hakları bulunmakta, buna karşı¬lık sermayenin çok az bir bölümünü elinde bulunduran özel kesimin ise oy hakkı bulunmamaktadır.
2. Yönetim Kurulu
Uluslararası ödemeler Bankası Yönetim Kurulu tara¬fından yönetilmektedir.
Yönetim Kurulu bir başkan seçmekte ve bir genel müdür atamaktadır. Banka Yönetim Kurulu Baş¬kanı, 1948 yılından beri Banka servisleriyle Yönetim Ku¬rulu arasındaki ilişkilerin daha iyi bir şekilde gerçek¬leşmesi için, aynı zamanda Bankanın da Başkanıdır.
Yönetim Kurulu, 8 Avrupa ülkesi Merkez Bankaları Guvernörleri’yle 5 Avrupa dışı ülkenin Merkez Bankaları Guvernörleri’nden oluşmaktadır. 8 Avrupa ülkesinin 5’i Bankanın kurucularıdır. Söz konusu ülkelerin (Al¬manya’, Belçika, Fransa, İngiltere ve İtalya) Merkez Bankalarının Guvernörleri gerekirse yerlerine, kendi ülkelerinin milliyetinden olmak şartıyla, atama yapa¬bilmektedir. Diğer merkez bankalarının guvernörleri ta¬rafından seçilen ya da onları temsil eden kişilerden oluş¬maktadır. Hali hazırda, Yönetim Kurulu’nda, kurucu üye Guvernörlerin dışında, Hollanda, İsveç ve İsviçre Merkez Bankaları Guvernörleri bulunmaktadır.
Amerika Birleşik Devletleri yetkilileri, Banka¬nın kuruluş sermayesine katılmalarından dolayı sahip ol¬dukları Genel Kurul’daki oy hakkını, kendileri katılmak¬sızın, bir Amerikan ticaret bankasınca kullanmaktadır. Bunun dışında bir iştirakleri söz konusu değildir. Yönetim Kurulu, yılda 10 kez toplanmaktadır.
D. Uluslararası Ödemeler Bankası’nın Sermayesi
Uluslararası Ödemeler Bankası’nın nominal serma¬yesi 600.000 hisseye bölünmüş 1.5 milyon altın karşılık¬lı İsviçre Frangı’dır. Hisselerin 1/4’ü serbest bırakılmıştır. Banka hisse senetlerinin büyük bir bölü¬mü, Sovyetler Birliği dışında üye Avrupa ülkelerinin Merkez Bankalarının elinde bulunmaktadır. Bunun dışında küçük bir bolümü de özel ellerde bulunmaktadır. özel ellerdeki hisse senetleri miktarı, da Banka sermaye-sinin %18’ini aşmamaktadır.
Uluslararası Ödemeler Bankası’nın bir merkez bankası karakteri taşıması sebebiyle, Bankanın hisse sene¬dini elinde bulunduran herkese oy hakkı tanınmamıştır. Sadece ülkelerin merkez bankaları veya onun yerine kaim kuruluşlar oy kullanabilmektedir.
Merkez bankaları dışında kalan kişi ve kurumların Uluslararası Ödemeler Bankası’nın hisse senetlerine sa¬hip olmaları halinde; hiçbir şekilde Bankanın yönetimine katılamamakta, sadece kâr payıyla yetinmektedir.
Banka hisse senetlerinin tamamı nama yazılıdır. Bunların el değiştirmesi söz konusu olduğunda, Bankanın kuruluşunda sahip olunan hisse senetleri hangi ülkenin merkez bankasına aitse, o bankanın ve Uluslararası Öde¬meler Bankası’nın muvafakati aranmaktadır.
Kurucu merkez bankaları niteliğinde olan belçika, Fransa, Almanya, İtalya ve İngiltere’nin Banka’nın oy dağılımında çoğunlukları vardır. BIS’nın statüsünde, bu bankalara ve ABD’nin para otoritelerine, çıkarılacak hisse senetlerinin %55’ni taahhüt etme hakkı tanınmıştır. Bütün çıkarılmamış hisse senetleri, sadece merkez bankaları tarafından taahhüt edilebilmekte veya satın alınmaktadır.
E. Uluslararası ödemeler Bankası1nın Faaliyetleri
Bankanın faaliyetleri sırasında gerçekleştirdiği işlemler, ilgili merkez bankalarının para politikaları¬na her zaman uygun olmalıdır. Banka buna dikkat etmek durumundadır. Bu sebeple Banka, herhangi bir işleme gi¬rişmeden Önce, işlemlerle doğrudan ya da dolaylı olarak ilgili merkez bankalarını haberdar edip, Bankaca gerçekleştirilmesi düşünülen parasal işlemlere itirazlarının bulunmadığından emin olması gerekmektedir. Banka iki tür işlem gerçekleştirmektedir: mevduat kabulü ve bunların kullanımı.
F. Uluslararası Ödemeler Bankası’nın Mali Ajan (Mutemet) Rolü
Uluslararası ödemeler Bankası bazı uluslararası finans borçlanmalarında mutemet rolü oynamıştır, özel¬likle, Dawes ve Young Borçlanmaları, 1930 Avusturya borç¬lanması, Avrupa Kömür ve Çelik Birliği borçlanmaları. Bankanın bu konudaki fonksiyonları, tamamen teknik olup, çok çeşitlidir, özel antlaşmalarla yönetimi Bankaya bı¬rakılmış olan söz konusu borçlanmaların ödeme işlemle¬rinde mutemetlik görevini üstlenmiştir.
1947 yılında, Marshall Planı’na katılan Avrupa ülkeleri tarafından, bu dönemde sonuçlandırılmış ilk denkleştirme, antlaşmasının yürütülmesi işlemiyle, Ulus¬lararası ödemeler Bankası görevlendirilmiştir. 1948 Eylül’ünde Banka, 1948-1949 ve 1949-1950 dönemleri için gerçekleştirilen “Tediye ve Denkleştirme Antlaşmaları”nın uygulaması için Avrupa iktisadi işbirliği Teşkilatı”nın (OECE) ajanı olmuştur.
1950 yılında da mali ajanlık gö¬revi Avrupa Tediye Birliği için devam etmiştir. Birli-ğin ajanı olarak Banka, iki taraflı açık ve fazlaları tesbit etmekte, denkleştirme işlemini gerçekleştirmekte ve her ülke için çıkan sonucu net olarak Birliğe aktarmak¬taydı.
Bütün bu işlemler oldukça girift bir muhasebeyi gerektiriyordu. Bu sebeple söz konusu işlemleri muhasebeleştirebilmek için Birliğe üye ülkelere talimatlar ve¬riyordu.
Banka 1958 yılından itibaren Avrupa Para Antlaşması’nın mali ajanı olmuştur. Daha sonra Avrupa Ekonomik Topluluğu üye ülkeleri tarafından 6 Nisan 1973 tarihinde kurulan Avrupa Parasal İşbirliği Fonu’nün ajanlığı göre¬vini (l Haziran 1973 tarihinden itibaren) üstlenmiştir. Son olarak Banka, Ekonomik işbirliği ve Kalkınma Teşkilatı (OECD) Destek Fonu1nün mali ve hesap ajanıdır. Gerektiğinde, imkânları dahilinde, Fon’un finansmanına katılması talep edilebilinir.
Uluslararası Ödemeler Bankası, genellikle hissedar merkez bankalarının rezervlerinin bir klanının bankaya tevdiatta bulunma¬sı semai, altın veya döviz olarak mevduat kabul eder. Bununla beraber, ticari bankalar, kamı kuruluşları ve uluslararası ku-ruluşlar tarafından getirilen altın ve döviz de aynı şekilde ban¬ka tarafından mevduat olarak kabul edilmektedir.
Banka uzun vadeli kredi vermemekte) sadece kısa vadeli ek fi¬nans iskanlarının yaratılmasıyla ilgilenmektedir. Uluslararası ödemeler Bankası 1982 yılında bazı Lâtin Amerika ülkelerinin borç kri¬zine girmeleri sebebiyle, söz konusu ülkelerin merkez bankalarına oldukça önemli sayılabilecek miktarda kısa vadeli krediler vermiş¬tir. Bankanın bu imkanından Arjantin, Brezilya ve Meksika ülke¬leri faydalanmıştır. Banka tarafından bu ülkelere sağla¬nan kredi miktarı 3 milyar Amerikan Dolarına ulaşmış¬tır. Banka 1984 yılında da 6 milyar SDR tutarında borç¬lanma gerçekleştirmiş ve bunun 2.5 milyar SDR’sini Ulus¬lararası Para Fonu’na kredi olarak vermiştir.
31 Aralık 1986 tarihi itibariyle Banka toplam 26.5 milyar altın karşılıklı isviçre Frangı (Francs-or) olarak mevduata sahiptir. Mevduatın 21.4 milyarı döviz cinsinden, geri kalan 5.1 milyarı ise altın (özellikle vadesiz mevduat şeklinde) cinsindendir.
Banka, vadesiz mevduat olarak kabul ettiği al¬tınları hiçbir şekilde kullanamamaktadır. Vadeli mevdu¬atın ise? bir kısmını kredi olarak açmakta, bir kısmını da al¬tın ticareti işinde kullanmaktadır. Döviz olarak bulu¬nan mevduatı ise, merkez bankalarının talebi halinde kredi olarak vermekte, arta kalan kısmını piyasa plas¬manlarında kullanmaktadır. Uluslararası Ödemeler Bankası, bilhassa merkez bankaları hesabına altın piyasasına katılmaktadır. Aynı zamanda altın Üzerinden bazı işlemler gerçekleştirmektedir (Mevduat, Svrap, …vb.).

G. Ekonomik ve Mali Enformasyon ve Etüd Merkezi Olarak Uluslararası ödemeler Bankası
Uluslararası ödemeler Bankası’nın bir departmanı üye merkez bankalarının uzmanlaşmış servisleriyle sıkı bir işbirliği halinde, çok sayıda araştırmalar gerçek-leştirmektedir. Bu çalışmaların bir kısmı, yalnız mer¬kez bankalarıyla ilgilidir. Merkez tarafından her yıl, Genel Kurul için, dünyadaki ekonomik ve mali durumun gelişimiyle ilgili olarak detaylı bir analizi kapsayan yıllık rapor hazırlanıp sunulmaktadır.
H. Merkez Bankaları Klübü Olarak Uluslararası ödemeler Bankası
Uluslararası ödemeler Bankası, üyeleri bulunan merkez bankaları ve Uluslararası Kamu Maliyesi yetkili¬lerinin birbirleriyle temasları sonucu, bir klüp kurulmasını sağlamıştır.
Bu klüp her ay toplanmaktadır. Ban¬ka yönetimiyle ilgili formel oturumların dışında ger¬çekleştirilen Konsey toplantıları, yetkililerle temas imkanı sağlamakta, bilgi alışverişi, hatta yüksek düzey¬de müzakerelerin yapılmasına imkân vermektedir. Ayrıca küçük gruplar halinde, guvernörler ve yardımcılarının iş¬tirak ettiği, temaslar ve gerçek anlamda çalışma oturum¬ları yapılmaktadır.
Konsey oturumlarına eksperlerin toplantıları eş¬lik etmektedir. Eksper toplantılarında; ödemeler dengesi, altın, Euro-döviz, mübadele, ekonomik problemler tartı-şılmaktadır.
Uzun süre, bu toplantılar Avrupalılar arasında devam edegelmiştir. Fakat günümüzde diğer kıtalardan da bu toplantılara katılmalar gün geçtikçe artmıştır. Ni¬tekim New York Federal Rezerv Bankası temsilcileri Basel’deki Konsey toplantılarına muntazam bir şekilde ka¬tılmaktadır. Kanada Bankası, Japon Bankası ve Avustralya Rezerv Bankası da toplantılara temsilciler göndermeye başlamıştır.

3. SONUÇ
Uluslararası banka -Merkez bankalarının merkez bankası olan Uluslararası Ödemeler Bankası- uluslarara¬sı parasal işbirliğinin en aktif yeri ve çarklarından biridir. Banka faaliyet alanını yavaş yavaş ge¬nişleterek, modern dünyanın mali ve ekonomik gelişimine uymayı bilmiştir.
Banka bu gelişimde meydana gelen ye¬ni gruplaşmaları da hesaba katarak; OECD’nin iktisadi Politika Komitesi’nin “3 no.lu Çalışma Grubu”na işti¬rak etmiş ve “Onlar Grubu”nun çalışmalarını dikkatle takip etmiştir. Ayrıca, Avrupa Ekonomik Topluluğu Merkez Bankaları Guvernörler Komitesi’nin faaliyete geç¬mesini kolaylaştırmıştır. Nitekim söz konusu komite faaliyete geçmiş ve 1964 Temmuz’undan beri her ay, Ban¬ka Yönetim Kurulu toplantısından sonra, Basel’de toplan¬maktadır .
Uluslararası ödemeler Bankası, faaliyete başla¬dığı tarihten bu yana, Avrupa Topluluğu Merkez Bankaları Guvernörler Komitesi ve Avrupa Parasal işbirliği Fonu Yönetim Kurulu’nün sekreterya görevini de sürdürmektedir. Bunlara ilâve olarak, Banka 1972 yılında kurulan “Yirmi¬ler Komitesi”nin çalışmalarına da gözlemci sıfatıyla iş¬tirak etmiştir.
1944 yılında gerçekleştirilen Bretton-Woods Kon¬feransı sırasında kurulması kararlaştırılan Dünya Ban¬kası ve Uluslararası Para Fonu’nün faaliyete geçmesiyle Uluslararası ödemeler Bankası’na gerek kalmayacağı dü¬şüncesi ortaya atılmış ve tasfiyesi teklif edilmiştir.
Ancak, bu düşünce kabul görmemiştir. Banka’nın muhafaza edilmesini savunanlara göre, Banka, “Bretton-Woods İkizleri”ne rakip olmayacak, bilâkis merkez bankaları arasındaki münasebetlerde tamamlayıcı görevler yapacak¬tır. Gerçekten de, Dünya Bankası uzun vadeli kredi açar¬ken, Uluslararası ödemeler Bankası kısa vadeli kredi açmaktadır. Uluslararası Para Fonu ise kısa vadeli iş¬lemler yapmakla birlikte, bankacılık işlemlerine giriş-memiştir. Üstelik Banka’nın faaliyetleri Avrupa ile sınırlı olmaktadır.
Bütün bu eleştirilere rağmen, zaman içerisinde Uluslararası ödemeler Bankası ile Dünya Bankası ve Ulus¬lararası Para Fonu arasında sıkı bir işbirliği geliş¬miştir. Nitekim Banka, Uluslararası Para Fonu tarafından, uluslararası para sistemi reformunu incelemekle görev¬lendirilmiştir.
Yine Uluslararası Para Fonu, 21 Ocak 1974 tarihinde, Banka’ya “özel Çekme Hakları”nı (SDR) elinde bulundurma yetkisi vermiştir. Böylece ilk defa Fon’a dahil olmayan bir kuruluş olan Uluslararası ödemeler Bankası’na, Fon tarafından SDR’yi kabul etme, elinde bulundurma ve kullanma imtiyazı tanınmıştır.

İÇİNDEKİLER
ULUSLARARASI ÖDEMELER BANKASI 1
1. GİRİŞ 1
2. GELİŞME 2
A. Kuruluşu 2
B. Uluslararası ödemeler Bankası’nın Amaçları 2
C. Uluslararası Ödemeler Bankası’nın Teşkilât Yapısı 3
1. Genel Kurul 3
2. Yönetim Kurulu 3
D. Uluslararası Ödemeler Bankası’nın Sermayesi 4
E. Uluslararası ödemeler Bankası1nın Faaliyetleri 5
F. Uluslararası Ödemeler Bankası’nın Mali Ajan (Mutemet) Rolü 5
G. Ekonomik ve Mali Enformasyon ve Etüd Merkezi Olarak Uluslararası ödemeler Bankası 7
H. Merkez Bankaları Klübü Olarak Uluslararası ödemeler Bankası 7
3. SONUÇ 8

Yorum yazın