Türkiye’de Bankacılığın Gelişimi

Türkiye’de Bankacılığın Gelişimi
Türkiye’de bankacılığın gelişimi genellikle,
a. Cumhuriyet öncesi dönem
b. Cumhuriyet sonrası dönem
olmak üzere iki ana döneme ayrılmaktadır.

2.2.1. Cumhuriyet Öncesi Dönemde Bankacılık
“16. Yüzyılın sonlarından itibaren, gerileme dönemine giren Osmanlı Devleti ile hızlı ekonomik gelişmelere sahne olan Avrupa ülkeleri arasında politik ve ekonomik dengeler bozulmaya başlamıştı. Osmanlı Devleti’nin siyasi ve ekonomik çözülme dönemini yaşadığı 18.ve 19.yüzyıllarda Avrupa’nın sanayi devrimini gerçekleştirmesi ise dengeleri alt üst etmişti. Sermaye birikiminin artması sonucu ürünleri ve yatırımları için yeni pazar arayışlarına giren Avrupalılar için Osmanlı Devleti önemli bir pazar hedefi oluşturuyordu. Aynı dönemde büyük ölçüde tarım ile çoğu gıda ve dokuma kollarında toplanmış zayıf bir sanayiye dayanan Osmanlı Ekonomisi ise kendi kendine yetemez duruma gelmişti. Bu durumda sanayileşmenin gerisinde kalmış küçük sanayi ürünlerinin rekabete karşı korunması gerekirken, Osmanlı pazarı Avrupa’nın sınai mallarına açıldı”
“1839 Tanzimat Fermanından sonra Avrupa ülkeleri için ülke içinde serbest dolaşım hakkının verilmesinden sonra ekonomik hayat ithal mallarla birdenbire canlanırken ülkedeki alîm ve gümüş paraların ülke dışına akmasına neden olmuştur. 1845’ten itibaren ise dış ödeme güçlükleri ortaya çıkmıştır. Mali durumu her geçen gün kötüye giden Osmanlı Devleti dış borçlara yönelmiş fakat aldığı dış borçlan ödeyemeyecek duruma gelmiştir. Geniş ölçüde dini görüşlerine, örf ve adetlerine bağlı kalan ve faizi haramdan sayan, Osmanlı Devleti için artık sistemli bir kredi mekanizması kaçınılmaz bir gereksinim haline gelmiştir.
Başlangıçta Osmanlı Devleti’nde bankacılık olarak adlandırabileceğimiz bir sistem bulunmamakla birlikte devletin ve farklı gelir ve tüketim alışkanlıkları olan sosyal sınıfların kredi ihtiyaçlarını karşılamaya çalışan, bankacılık işlemlerine benzer bir çalışma içinde olan sarraflar bulunuyordu. Bu sarraflar genel olarak;
– Hazineye ve saraya ödünç para vermek,
– Belirli çeşitteki paraları birbiriyle değiştirmek,
– Senet alım satımı yapmak,
– Başka kişilere ait paraları işletmek,
– Vergilerin tahsilatını yapmak,
– Devlet adamlarına ve paşalara ait malların gelir bakımından yönetimini yapmak gibi işlerle uğraşırlardı.”
“Galata Bankerleri diye de adlandırılan sarraflar, kısa zamanda iç ve dış ticaret finansmanında adeta bir tekel oluşturmuşlar, Osmanlı Devleti’nin mali hayatında büyük ve imtiyazlı bir konum elde etmişler, bankacılığın gelişmesinde de ilk adımlan atmışlardır.
19.y.y.’da Osmanlı Devleti’nin içine düştüğü ekonomik, mali ve politik sorunlar devletin paraya olan gereksinimi arttırırken, sınırlar içindeki çok çeşitli paraların dolaşımda bulunması piyasada büyük bir düzensizlik yaratıyordu. Bu düzensizliğe son vermek amacıyla ilk kâğıt para 1839 yılında piyasaya çıkarıldı. Paranın değer kaybetmesini önlemek ve kambiyo kurunun istikrarını sağlamak amacıyla 1847 yılında devlet iki Galata bankeriyie anlaşarak.Bank-ı Dersaadet (İstanbul Bankası)’nin kurulmasına destek oldu.”

2.2.2. Cumhuriyet Sonrası Dönemde Bankacılık
Bu döneme ilişkin bankacılık faaliyetleri aşağıdaki tarihsel gelişimler dikkate alınarak incelenecektir.
– Ulusal Bankacılık Dönemi(1923-1932),
– Devletçilik Dönemi(1933-1945),
– Özel Bankacılığın Gelişim Dönemi(1945-1960),
– Planlı Dönemde Bankacılık(1960-1980),
– 1980 sonrası Dönemde Bankacılık,
– 1990 sonrası Dönemde Bankacılık.
Ulusal Bankacılık Dönemi(1923- 1932):
Bu dönemde bankacılık faaliyetlerine ilişkin önemli gelişmeler şunlardır:
– 1930 yılında Merkez Bankası kurulmuştur.
– 1924 yılında Türkiye İş Bankası adında ilk özel sermayeli banka kurulmuştur.
– 1925 yılında Sınai ve Mardin Bankası kurulmuştur.
– Devlet aracılığıyla Emlak ve Eytam Bankası adında özel amaçlı banka kurulmuştur. Banka 1946 yılında kurulan Emlak Bankası’na devredilmiştir.
1923 yılında 18 olan ulusal bankaların sayıları bu dönem sonunda 44’e yükselmiştir. 1930 yılından sonra ise bu bankaların bir kısmı kapatılmış, diğer geri kalan bankalar ise aynı veya farklı isimler alarak faaliyetlerine devam etmişlerdir”
“Planlı Dönemde Bankacılık (1960-1980): Bu dönemde, bankacılık sektörünün genişlemesinden .ve yeni bankaların açılmasından ziyade istenen mevcut kaynakları daha etkin, daha verimli kullanabilecek, ekonominin ihtiyaçlarına daha iyi karşılık verebilecek ekonomik bir yapının oluşturulmasıydı. Bu dönemde bankacılık alanlarındaki en dikkat çekici gelişme Devlet Sanayi ve İşçi Yatırım Bankasının (DESİYAP) kurulmasıdır. Banka, yurtiçi ve dışı tasarrufların yurt içinde yatırımlara aktarılmasına dönük olarak yatırım bankacılığı yapmak üzere kurulmuştur.”
1970 yılından itibaren bankaların yönetimi ve denetimi büyük holdinglerin eline geçmesiyle Türk Bankacılık tarihinde “Holding Bankacılığı” dönemi başlamıştır. Bu gelişmelerin etkisiyle Türk Banka Sistemi az sayıda büyük bankanın hakim olduğu bir yapıya dönüşmüştür.
“1980 Sonrası Bankacılık: Bu yıllar Türk Bankacılığı yönünde oldukça farklı gelişmelerin ve değişikliklerin yaşandığı bir dönem olmuştur. Bu gelişmeler ve değişiklikler ise;
– Sermaye Piyasası Yasasının çıkartılmasıyla canlanan İstanbul Menkul Kıymetler Borsası’nın etkisiyle, finansman bonosu, tahvil alım-satımı, repo gibi finansal araçların gelişmesi bankaların düşük maliyetlerle sağladıkları fon olanaklarının ortadan kalkmasına neden olmuştur.
– Elektronik ve bilgisayar alanında yaşanan hızlı teknolojik gelişmeler, bankaların bu olanaklardan faydalanmak amacıyla bünyelerinde çeşitli düzenlemeler yapmalarına neden olmuştur.
– Az şubeli toptancı bankacılık yapan banka sayısında artış olmuştur.
– Bankalar sermaye piyasasına yönelik faaliyetlerini arttırmışlar ve bünyelerinde yatırım fonları kurmuşlardır.
– 1980’li yıllarda yükselen faiz oranlarına paralel olarak mevduatların maliyetleri yükselmesi bankaları, etkin çalışma yollarını araştırmıştır. Bankalar bu maliyet artışını dengelemek için daha etkin çalışma yolları araştırmaya başlamışlar ve personel ve diğer işletme giderlerini düşürmeye çalışmışlardır.
– Teknolojik gelişmelerin yanısıra bireysel bankacılık alanındaki kâr potansiyeli ATM, tüketici kredileri ve kredi kartları gibi yeni ürün ve hizmetler tüketici piyasasına sunulmaya başlamıştır.
1980’li yıllarda Türk banka sistemi, dışa açılmaya paralel olarak ülkemizde şube açan yabancı bankaların hizmet alanında yoğun rekabetiyle karşılaşmıştır.Bu rekabet Türk banka sisteminin etkinliğini arttırmış ve bu dönemde Türk bankaları yabancı ülkelerde şube açmaya başlamışlardır”.
“1990 Sonrası Dönemde Bankacılık: Bankacılık sektörü ekonominin bir parçası olarak 1989-1993 yılları arasındaki ekonomik gelişmelerden ve 1994 yılında yaşanan ekonomik krizlerden büyük ölçüde etkilenmiştir. 1989-1993 yılları arasında ekonomik canlanma ve genişleme ile birlikte bankalar özellikle yurtdışından fon sağlama imkanlarından da yararlanarak sektör olarak büyüme göstermiştir.
1994 yılında bankacılık sektörü için en önemli gelişme 5 Nisan Ekonomik Tedbirlerinin alınmasıydı. Sektörün tümü ekonomik krizden büyük ölçüde etkilenirken kamu bankaları en çok etkilenen banka grubu olmuştur. Öze! bankalar da zorlu bir dönem geçirirken, yabancı bankalar kriz döneminde başarılı kriz yönetimi sayesinde en az etkilenen banka grubu olmuşlardır. Bu dönemde bankacılık sektörünü en çok etkileyen olay döviz borcu yüksek olan 3 bankanın (Impexbank, TYT Bank, Marbank) faaliyetlerinin durdurulması olmuştur.
Tablo 1’de ülkemizde halen faaliyetlerine devam eden bankalar yer almaktadır.”

Tablo 1. Türkiye’de Faaliyet Gösteren Bankalar
I. T.C. Merkez Bankası
1. Milli Ticaret Bankaları
Kamu Sermayeli Bankalar
Etibank Bankacılık A.O.
T.C. Ziraat Bankası
Türkiye Emlak Bankası A.Ş.
Türkiye Halk Bankası A.Ş.
Türkiye Vakıflar Bankası T.A.O.
Özel Sermayeli Bankalar
Adabank A.Ş.
AkbankTAŞ.
Alternatif Bank A.Ş.
Bank Ekspres A.Ş.
Bank Kapital Türk T.A.Ş.
Birleşik Körfez Bankası A.Ş.
Demirbank T.A.Ş.
Derbank A.Ş.
Egebank A.Ş.
Eskişehir Bankası T.A.Ş.
Finansbank A.Ş.
Garanti Yatırını Ve Ticaret Bankası A.Ş.
Interbank
İktisat Bankası T.A.Ş.
KentbankA.Ş.
Koçbank A.Ş.
Milli Aydın Bankası T.A.Ş.
Pamukbank TAŞ.
Sümerbank A.Ş.
Şekerbank T.A.Ş.
Tekstil Bankası A.Ş.
Toprakbank A.Ş.
Türk Boston Bank A.Ş.
Türk Dış Ticaret Bankası A.Ş.
Türk Ekonomi Bankası A.Ş.
Türk Ticaret Bankası A.Ş.
Türkiye Garanti Bankası A.Ş,
Türkiye İmar Bankası T.A.Ş.
Türkiye Tütüncüler Bankası A.Ş.
Yapı Ve Kredi Bankası A.Ş.
Yurt Ticaret Ve Kredi Bankası A.Ş.
III. Yabancı Bankalar
Türkiye’de Kurulmuş Bankalar
Arap Türk Bankası A.Ş.
Bnp- Ak Dresdner Bank A.Ş.
Chemical Bank A.Ş.
Midland Bank A.Ş.
Osmanlı Bankası A.Ş.
Turkish Bank A.Ş.
Türk Sakura Bank A.Ş,
Türkiye’de Şube Açan Bankalar
Abn Amro Bank N.V.
Banca Di Roma S.P.A.
BankMellat
CitibankN.A.
Credit Lyonnais
Habib Bank Limited
Kıbrıs Kredi Bankası LTD.
Saudi Amerikan Bank
Societe Generale (SA)
The Chase Manhattan Bank N.A.
Westdeutsche Landesbank A.G.
IV. Kalkınma Ve Yatırım Bankaları
Kamu Sermayeli Bankalar
İller Bankası
Türkiye İhracat Kredi Bankası A.Ş.
Türkiye Kalkınma Bankası A.Ş.
Özel Sermayeli Bankalar
Birleşik Yatırım Bankası A.Ş.
Ege Giyim San. Yatırım Bank A.Ş.
Indosuez Euro Türk Merchanî Bank A.Ş.
Park Yatırım Bankası A.Ş.
Sınai Yatırım Ve Kredi Bankası Tat Yatırım Bankası A.Ş.
Tekfen Yatırım Ve Finansman Bankası A.Ş.
Türk Merchant Bank A.Ş.
Türkiye Sınai Kalkınma Bankası Yatırım Bankası A.Ş.

Kaynak: Bankalarımız 1995, Türkiye Bankalar Birliği Yayını, No: 196, s.42-43.

Yorum yazın