TAHVİL ÇEŞİTLERİ

TAHVİL ÇEŞİTLERİ

Tahviller çeşitli kıstaslara göre türlere ayrılabilir. Bu kıstaslar, teminat, dolaşım yeteneği, yatırımcıya sağladığı haklar, içerik ve temsil ettiği para cinsi olabilir.

a.Teminat yönünden: Tahvilleri bu kıstas göre teminatlı ve teminatsız olarak ikiye ayırmak mümkündür. Teminatlı tahviller, vadesinde ödenemeyen anapara ve faizin yatırımcılara ödenmesini sağlamak amacıyla anonim ortaklıkça bir teminatın gösterilmiş olması halinde söz konusudur.(4) Teminat; tahvil çıkaran anonim ortaklığın bir taşınmaz malın çeşitli derecelerden birinden ipotek edilmesi veya şirketin portföyünde bulunan başka ortaklıkların hisse senetleri yahut tahvillerinin rehnedilmesi yoluyla sağlanmış olbilir. Birinci durumda “ipotekli tahviller” (mortgage bonds) , ikinci durumda ise “rehinli tahviller” (collateral trust bonds) söz konusudur. Ana para ve faizlerin ödeneceği hususunda bir üçüncü kişinin kefalet vermesi yolu ile de teminat sağlanabilir. Kefalet veren bu kişi genellikle bir tüzel kişidir. Ülkemizde bir ticaret bankasıdır.
İpotekli tahvil çıkarmalarında, teminat olarak ortaklığın tüm tanışmaz malları veya bunların bir bölümünü gösterilebilir. Bazı hallerde daha sonra satın alınacak taşınmaz malların da teminat kapsamına alınacağı konusunda tahvil senedinde bir kayıt olabilir. Buna karşın teminat olarak gösterilmiş taşınmaz malların daha sonra çıkarılacak tahvillere de güvence oluşturduğu tahvil senedinde yazılabilir. Bu durumda açık sonlu ipotek veya limitli açık sonlu ipotek türlerinden biri veya ikisi söz konusudur. Açık sonlu ipotek söz konusu olduğunda hiçbir sınırlama olmaksızın daha sonra çıkarılacak tahviller de ipotekten yararlanırlar. Sınırlı sonlu ipotekte ise ipotekten yararlanacak tahvilin üst sınırı belirlenmiştir. Ancak limit dolasıya kadar çıkarılacak tahviller ipotekten yararlana bilirler. Açık ve limitli açık sonlu ipotek genellikle daha sonra satın alınacak taşınmaz malların da güvence kapsamına alınacağı koşulu ile birlikte konu edilmektedir. Teminatsız tahvil, ana para ve faizlerinin geri ödenmesinde hiçbir önceliğe sahip olmadan çıkarılan tahvildir.

b. Dolaşım Yeteneği: Tahvillerin sermaye pazarında kolayca el değiştirmesini sınırlayıcı veya zorlaştırıcı nitelikte olup olmamalarına göre türlere ayrılması da olanaklıdır. Bu kıstasa göre tahviller “nama yazılı” ve “hamiline yazılı” tahviller olarak ikiye ayrılır.
Nam yazılı tahviller üzerinde tahvil sahibi özel veya tüzel kişinin adı, soyadı veya ünvanı yazılır. Keza, nama yazılı tahvil şirketin tahvil defterine de kaydedilir. Böyle bir tahvilin sahibi tarafından bir üçüncü şahsa devredilmesi senet üzerine veya ayrı bir kağıda tahvil sahibince devir beyanının yazılıp imzalanması ve tahvilin devir alana teslim edilmesi gerçekleştirilir. (5) Devrin geçerli olması için ortaklığının izni alır. Hamiline yazılı tahvil mülkiyetinin devri için tahvilin el değiştirmesi yeterlidir. (6) Bu demektir ki tahvil kimin elindeyse tahvil sahibi o kişidir.
Tahvilin satış veya başka bir nedenle üçüncü bir şahısa geçmesi,hamiline yazılı tahviller de nama yazılı tahvillere kıyasla daha kolaydır. Bu nedenle hamiline yazılı tahvillerin sermaye pazarın da daha kolay dolaşabileceği bir gerçektir.

1 Domaniç, H., adı geçen eser, sh. 1021
2 Domaniç, H., adı geçen eser, sh. 1022
c. Yatırımcıya Sağladığı Haklar: Bu kıstasa göre tahviller şu türlere ayrılabilir.

1 Sabit faizli tahviller: Bu tahvil türünde tahvil sahibi tahvil üzerinde yazılı faiz fiyatı ile hesap edilen faiz tutarından başka hiçbir maddin olanağa sahip değildir.

2 Primli tahviller: Bu tür havillerde tahvil çıkaran anonim ortalık, yatırımcıya satış anında veya geri ödeme tarihinde bir prim ödemi ön görmüştür. Tahvil nominal değerinin altında satışa sunulması ve nominal değerle geri ödeneceğini belirtilmesi, alıcıya satış anında bir prim vermek olmaktadır. Geri ödeme tarihinde tahvilin, nominal değeri üzerinde ve satışa sunulduğu tarihte belirlene bir bedelle geri ödeneceğinin belirtilmesi halindeyse, geri ödemede primli tahvil söz konusu edilmektedir.
Geri ödemede primli tahvil genellikle, vade tarihinden önce tahvili geri ödeme hakkını şirkete vermek amacına dönük olarak çıkarılır. Gelecekte faiz fiyatlarında düşme olacağına inanan yönetim, eri çağırma primi (call premium) saptayarak tahvil çıkarır ve vade tarihinden önce geri ödemeye gitmesi halinde bu primle tahvil ödeyeceğini ilan eder. Bu yol, tahvil alıcıları için, vadeden önce geri çağrılma koşulu nedeniyle kuşkusuz, çekici olmayan bir tahvil türü yaratmış olabilecektir.

3 İkramiyeli tahviller: Tahvil çıkarımını yatırımcılara çekici kılmak amacı ile şirket tarafından, tahvilin satış süresinin sonunda tüm tahvil sahiplerinin katılacakları bir kur’a ile bazı tahvil sahiplerine ikramiyeler verileceği öngörülebilir.

4 Kar paylı tahviller: Bu tahviller sabit faize ek olarak belirlenmiş bir oranda kar a katılırlar. Ortakların kar etmemesi halinde tahvil sahibi tahvil senedinde yazılı faizi alır. (7)
Batı ülkelerinde kar paylı tahvil çıkarımı, genellikle ortaklar tarafından olumlu karşılanmamakta ve bu yola finans yapıları zayıf ortaklıklarca başvurulmaktadır. (8)

5 Hisse senedine çevrilebilir tahviller: Bu tür tahviller, teminatsız tahvillerdir. Bu tür tahvil ihracının başta gelen nedeni,fon gereksinmesi içindeki firmanın bu fonu pay senedi ihraç ederek sağlanmasının avantajına rağmen bugün için pay senedi pazarının uygun olmaması nedeniyle pay senedi ihracını erteleme düşüncesidir. Bir diğer neden ise teminatsız tahvilin sermaye pazarında yaratabileceği olumsuz görünümü silmek amacı ile şirketin gelecekte dolaşıma çıkaracağı pay senetleri ile değiştirileceği garantisi verilerek tahvilin pazarlama şansını arttırmaktadır.

d. Geri Ödeme Süresi: Geri ödeme sürelerine göre tahviller genellikle üçe ayrılırlar: Kısa süreli tahviller, beş yıl içinde geri ödenirler; orta süreli tahviller, vadeleri on yıla kadar olan tahvillerdir; uzun süreli olan tahviller;vadeleri on yıldan uzun olan tahvillerdir.
Ülkemizde son yıllarda çıkarılan tahviller genellikle kısa süreli tahviller kategorisine girmektedir. Bunun en önemli nedeni olarak ülkede ağırlığını hissettiren enflasyon ve buna bağlı olarak vaiz fiyatının kısa sürelerde yükselmeler göstermesidir.
e. Geri Ödeme Yöntemi: Bu kıstasa göre tahvilleri ödenim fonlu tahviller, bir defada ödenecek tahviller, eşit taksitlerle ödenecek tahviller ve eşit anüitelerle ödenecek tahviller olarak ayırmak olanaklıdır. (9)

(7) Ülkemizde kar paylı tahvil çıkarılmasına 26.08.1974 tarih ve 7/8810 sayılı hükümet kararıyla olanak tanınmış ve bu karara ek 22 sayılı kararla da bu tür tahvil çıkarılmasının koşulları saptanmıştır. Daha sonra SPK 13.11.1983 tarih ve 18220 nolu tebliği ile kara iştirakli tahvil ihracı esaslarını yeniden düzenlemiştir.
(8) Francis,J.C.,adı geçen eser, sh. 15. (9) Gönenli A., İşletmelerde Finansal Yönetim, İstanbul matbaası 1978, sh. 413
Ödenim fonlu tahvillerde, tahvil çıkaran anonim ortaklık her yıl, ana paranın vade yıl sayısına bölünerek bulunan kısmını ayırarak, bir fon oluşturur ve bu fonu piyasadan kura ile belirlediği gerekli kadar tahvili geri çağırarak ödemek için kullanılır. Ödenim fonlu tahvillerde bir diğer yol, yıllık ödenim fonlarının ortaklıkça veya vekil tarafından vade tarihine kadar saklanmasıdır. Bu yolun seçilmesi tahvillerin vadesinde ödenmelerine güvence altına alma düşüncesidir. Geri çağırarak ödeme yönteminde tahvilin bir primle ödenmesi söz konusu olabilir. Eğer tahvil çıkarımı bir vekillik kurumu oluşturularak gerçekleştirilmişse ödenim fonu vekili devredilir ve geri ödeme vekilce yapılır. Bu tür tahvil bir bakıma taksitle geri ödemeli tahvildir. Tahviller ya eşit taksitle ödemeyi ön görür ki ana para taksitleri her yıl eşittir, yada işit anüitelerle ödeme yapılmaktadır; bu durumda tahvil için her yıl yapılacak ana para ve faiz ödemelerinin toplamı eşit olacaktır. Her yıl hangi tahvillerin geri ödeneceği yine kura ile saptanır. Bir defada ödenecek tahvillerde borcun geri ödenmesi, çıkarım sırasında saptanmış vade tarihinde yapılacaktır.

Ayrıca tahviller Devlet Tahvilleri ve Özel Sektör tahvilleri olarak da iki grupta incelenirler.
1.Devlet Tahvilleri:Maliye Bakanlığı tarafından belli amaçlarla çıkarılan iç borçlanma tahvilleri uzun vadeli, hazinenin dönemsel ihtiyaçları için çıkarılan tahviller ve hazine bonoları kısa vadelidir.
Enflasyon artışının yüksek olduğu dönemlerde tahviller 1-2 yıllık kısa yıllık kısa vadeli olarak ihraç edilir.
Hazine bonoları kısa vadeli ve genellikle kuponsuzdur. Tasarruf bonoları orta vadelidir. İhraç şartları farklıdır.
2.Özel Sektör tahvilleri:Anonim Şirketlerin finansman ihtiyacı sebebiyle halktan fon toplamak amacıyla çıkarılır. Sabit yada değişken faizli olabilir. Kupon ödemeleri 3,6 ay veya 1 yıl olabilir.

TAHVİLLERİN DEĞERLERİ

1.Nominal değeri: Muhasebe kayıtlarına ve faiz ödeme planına esas teşkil edecek değerdir. Tahvilin üzerinde yazılıdır ve sabittir. Vade sonunda tahvil sahibinin eline geçecek anaparanın miktarıdır.
2.İhraç Değeri:İhraç değeri=Nominal Değer -%5 Kanuni indirim+erken satış primi. Bu şekilde satışın son günü yaklaştıkça ihraç değeri nominal değere yaklaşır ve son gün ihraç değeri= nominal değer -%5 olur. Ertesi gün de faiz işlemeye başlar.(10)
3.Piyasa değeri:bu değer nominal değerden fazla olmasa dahi aşağıdaki nedenlerle inip çıkabilir.
-Tahvil, paraya çevrilebilir olmasa bil, her tahvilin piyasada her an için bir değeri vardır. Bu değer (anapara+son faiz ödemesinden bu yana işlemiş günlük faiz) kadardır.
-Piyasadaki büyük ve isim yapmış şirketlerin tahvilleri diğerlerine oranla ikincil piyasada daha yüksek değere ulaşır.
-Tahvilin nominal faiz oranı cari faiz oranının altında ise, piyasada borsa değeri nominal değerinin altındadır. Bu durumda “iskontolu işlem görüyor.” denir. Tahvilin nominal faiz oranı cari piyasa oranının üstünde ise, piyasa veya borsa değeri nominal değerin üzerinde oluşur. Böylece olunca tahvilin “primli işlem gördüğü ”nden söz edilir.

(10)a.g.e, sy.

TAHVİL PİYASASI İŞLEMLERİ

Avrupa Birliği ülkelerinde, sabit getirili menkul kıymet çeşitleri farklı isimlendirmiş olmalarına rağmen, temel özellikleri itibari ile belirli gruplar halinde sınıflandırılabilmektedirler. Türkiye ile AB ülkeleri tahvil ve bono piyasaları genel olarak ihraççıya, itfa yöntemine ihraçta para birimine ve uygulanan vadeye göre gruplandırılabilir.
i)ihraçcı:
1.Devlet,
2.Kamu kuruluşları,
3.Devlet Garantisi Sağlayan Kuruluşlar,
4.Özel Sektör Şirketleri,
5.Finansal Kuruluşlar,

ii) İtha Yöntemi:
Bullet Bonds:İtfa tarihinde bir defada geri ödemesi yapılan tahvillerdir.
Sinking Bonds:Vadesi içinde eşit taksitler halinde itfa edilen tahvillerdir.

iii) Para Birimi:
Ülke piyasasında ve ülke para birimi ile ihraç edilen tahviller.-Domestic Bonds- (İngiltere de Gilt, Almanya da DM, Belçika da Kasbon)

İV) Vade:
1.Kısa vadeli borçlanma araçları: Vadeleri bir yılın altındaki borçlanma araçlarıdır. (hazine bonoları)
2.Orta ve uzun vadeli borçlanma araçları
Bu ayrımların dışında ülke piyasalarına özgü farklı borçlanma araçları mevcuttur. Bunların en yaygın örnekleri;
Almanya da, borçlanma senetleri, bu kıymetler aslında bir menkul kıymet olmamasına rağmen piyasalarda tahvil gibi işlem görürler. Vadeleri 1-10 yıl arasıdır.
Belçika da Philipp Tahvilleri; küçük yatırımcılara yönelik oldukları için likiditeleri azdır. Bankalar tarafından aracılık yüklenimi yapılamaz. Değişken faizlidir.
İspanya da Matador Tahvilleri; Orta ve uzun vadeli olarak ihraç edilirler. Vadeleri 3-5 yıldır. İspanya da faaliyet gösteren yabancı şirketler tarafından ihraç edilirler.

Yukarıdan anlaşılacağı gibi uzun vadeli tahviller henüz önem kazanamamıştır. Tüm AB ülkelerinde 10 yıllık tahvil alım-satımı mümkün iken Türkiye de en yaygını minimum Süre olan bir yıldır. Ekonomideki belirsizliklerin etkisiyle kısa vadeye yoğunlaşan devlet borçlanma senetleri 3-6 aylık Hazine Bonoları toplanmıştır. Öte yandan, tahvil ve bono arzlarında kamu ağırlığı yine dikkat çekmektedir. (11) Türk sermaye piyasasında kamunun küçümsenmeyecek bir etkisinin oluşu ve faiz oranındaki istikrarsızlık bankacılık sistemi ile birlikte tüm ekonomide belirleyici rol oynamaktadır. Bu kapsamda kısa vadeli sabit getirili menkul kıymetlerden orta ve uzun vadeye yönelim Türk sermaye piyasaları için olduğu kadar ekonomi içinde önem ifade etmektedir.
AB’de sabit getirili menkul kıymet işlemlerinde, ikincil piyasa işlemlerinin gerçekleştirilmesinde üç farklı Pazar bulunmaktadır.
i. Borsa dışı organize piyasalar,
ii. Borsalar
iii. Tezgah Üstü Piyasalar (OTC)

Kamu menkul kıymetlerinin ikincil piyasa işlemleri için, gerçek anlamda tek piyasa, AB ülkeleri için sadece İtalya da kurulmuştur. İtalya dan sonra Avrupa da sabit getirili menkul kıymetler için organize bir piyasası bulunan tek ülke Türkiye’dir. Türkiye de halen İMKB bünyesinde bulunan tahvil ve bono piyasası, İtalya da ki MTS pazarına çok benzemektedir. Bir önemli fark, MTS’ nin kendi içinde özerk bir görünümü olması ve birden fazla kuruluşun ortak yönetimi altında bulunmasına rağmen, ülkemizdeki tahvil ve bono piyasası tamamen Borsanın idari yetkisi altında çalışmaktadır.
Ayrıca Türkiye de piyasa yapıcılık sistemi bulunmaktadır. Üye ülkelerde de, Türkiye de ki uygulamaya benzer olarak işlemlerin çok büyük bir kısmı kamu-menkul kıymetlerinde gerçekleştirilmektedir. Ancak Türkiye de piyasanın en likit menkul kıymetleri kısa vadeli menkul kıymet olan Hazine Bonoları olmasına rağmen, diğer AB ülkelerindeki işlemlerde kıymetlerin vadeleri daha uzun olmaktadır. Orta ve uzun vadeli tahviller Avrupa da daha fazla işlem görürken Türkiye deki işlem görme oranları daha düşüktür.
Belirtildiği gibi Türkiye de uzun vadeli tahvillerin bulunmayışı bu piyasa için bir endeks belirlemesini güçleştirmiştir. Ancak özellikle AB ülkelerinde benzer piyasaların gelişmiş olması ve yaygın olarak güven de geliştirici bir özellik taşımaktadır.
İMKB gelişmiş piyasalardan ABD ve Almanya daki tahvil vebono piyasası endekslerini dikkate alarak Devlet İç Borçlanma Senetleri Endeksleri (DİBS) geliştirerek 1996 yılından itibaren yayınlamaya başlamıştır. (12)

(11) 1992 yılında kamu arzlarının toplam içindeki payı %95.2 ve 1993 yılında %97 olmuştur. Bkz. SPK. No.17, 1994, s.28.
(12) Dikkate alınan endeksler: ABD’de Broad Investment-Grade Bond Indeks, Large Persion Fund Baseline Bond İndeks, Targeted Indeks Matrıks; Almanya da REX tir. Endeksler için ayrıntılı bilgi bkz. Federation of the German Stock Exchanges, “German Bond Indeks”, Frankfurter Wertpapierbörse AG; Salomon Brothers, World Money Market Index, Internatıonal Market Indekses, May 1993.

Yorum yazın