MERKEZ BANKASI İŞLEMLERİ

MERKEZ BANKASI İŞLEMLERİ
Merkez Bankası para politikası, temel hedef olan fiyat istikrarı çerçevesinde oluşturulmuştur. 18 Ocak 2002 tarihli niyet mektubu ile Uluslararası Para Fonu ile yapılan ve 2002-2004 dönemini kapsayan yeni Stand-by anlaşması önceki dönemlerde olduğu gibi. Merkez Bankası bilanço kalemleri üzerine belirli sınırlamalar getirmiştir. Bu çerçevede, 2002 yılı. para politikası uygulaması ve Merkez Bankası işlemleri enflasyon hedefi ve büyüme öngörüsü ile uyumlu bilanço hedeflerini sağlamaya yönelik olmuş, diğer yandan enflasyon hedefine ulaşılması yolunda belli başlı politika aracı olan kısa vadeli faiz oranlan etkin şekilde kullanılmıştır. Bu doğrultuda, 2002 yılında Merkez Bankası faiz oranları Açık Piyasa İşlemleri (APİ) ve Bankalararası Para Piyasası’nda (BPP) aynı vadeler için eşit olarak belirlenmiştir. Kısa vadeli faiz oranları çeşitli makroekonomik değişkenlerin gelecek dönem enflasyonu üzerine etkilerinin kapsamlı şekilde göz önüne alınması ile belirlenmiştir. Dalgalı kur rejimi uygulamasına 2002 yılında devam edilmiş, ekonomik programın kararlı ve tutarlı uygulamaları sonucunda dalgalı kur rejiminin işleyişi giderek daha sağlıklı bir yapıya kavuşmuştur.
2001 yılı içerisinde gerçekleştirilen kamu bankaları ile TMSF bünyesindeki bankaların likidite ihtiyaçlarının karşılanmasına yönelik Bankacılık Operasyonu ve Hazinenin Uluslararası Para Fonu kredilerini Türk lirası ödemelerde kullanması sonucu oluşan likidite fazlalığı, 2002 yılı içerisinde Merkez Bankası işlemleri üzerinde belirleyici olmuştur. Bu çerçevede, 2002 yılında da 2001 yılında olduğu gibi piyasadaki Türk lirası likidite fazlalığının sterilize edilmesinde APİ çerçevesindeki ters repo işlemleri ile BPP’de gerçekleştirilen alım yönlü işlemler eşgüdüm içerisinde yürütülerek, enflasyonist bir parasal genişlemenin önüne geçilmiştir. Diğer yandan, Merkez Bankası 2002 yılı Şubat ayına kadar olan dönemde TMSF bünyesindeki bankaların, Nisan ayma kadar olan dönemde ise kamu bankalarının kısa vadeli likidite ihtiyaçlarını sağlamaya devanı etmiştir. Büyük ölçüde Hazinenin Bankacılık Operasyonu çerçevesinde bu bankalara verdiği DİBS’leri erken itfa etmesine bağlı olarak bu bankaların kısa vadeli likidite durumlarındaki iyileşme, söz konusu bankalara yapılan fonlamanın 2002 yılı Nisan ayı itibarıyla son bulmasını beraberinde getirmiştir.
2002 yılı değerlendirildiğinde, Merkez Bankası’nın piyasadan çektiği likidite dönemler itibarıyla önemli ölçüde dalgalanma göstermiştir. Çekilen likidite miktarı 2002 yılında 4,9 katrilyon ile 10,5 katrilyon Türk lirası arasında değişmiş ve 2002 yılında ortalama 7,6 katrilyon Türk lirası olmuştur. Çekilen likidite miktarının dalgalanmasında özellikle yılın son dönemlerinde artış gözlenmiştir. Aralık ayında likidite talebinin dinî tatil dönemi nedeniyle artmasına bağlı olarak çekilen likidite vadeli likidite ihtiyaçlarını repo işlemleri ile karşılamıştır. Diğer yandan yıl boyunca piyasadaki Türk lirası likidite fazlalığının sterilize edilmesinde BPP’de gerçekleştirilen alım yönlü işlemlerin yanı sıra açık piyasa işlemleri çerçevesinde İMKB Repo-Ters Repo Pazarı’nda yapılan ters repo işlemleri kullanılmıştır.
Bilindiği üzere, 2001 yılında kamu bankaları ve TMSF bünyesindeki bankaların çok yüksek düzeylerdeki kısa vadeli borçlanma gereksinimleri Merkez Bankası tarafından karşılanmıştır. 2001 yılı Bankacılık Operasyonu ile kamu bankalarına ve TMSF bünyesindeki bankalara Hazine tarafından mali yapılarının güçlendirilmesi amacıyla verilen DİBS’lerin 14 katrilyon Türk liralık bölümünün Merkez Bankası tarafından doğrudan alımı, söz konusu bankaların likidite sorunlarını önemli ölçüde gidermişse de geriye kalan borçlanma ihtiyaçlarının APİ çerçevesinde gerçekleştirilen repo işlemleri ile karşılanmasına devam edilmiştir. 2002 yılının ilk dönemlerinde Merkez Bankası ağırlıklı olarak APİ çerçevesinde kotasyon yöntemi ile gerçekleştirilen l haftalık vadedeki repo işlemleri yoluyla kamu bankalarını ve TMSF bünyesindeki bankaları fonlamaya devam etmiştir. 18 Ocak 2002 tarihli niyet mektubu ile Uluslararası Para Fonu ile yapılan 2002-2004 dönemini kapsayan yeni Stand-by düzenlemesi çerçevesinde, sağlanan kredilerin 9,1 milyar ABD dolarlık ilk dilimi 7 Şubat 2002 tarihinde Hazine hesaplarına girmiştir. Sağlanan kredinin 3,5 milyar ABD dolarlık bölümü, Hazine tarafından TMSF bünyesindeki bankalara Bankacılık Operasyonu çerçevesinde verilen DİBS’lerin erken itfasında kullanılmıştır. Söz konusu bankalar, elde ettikleri likiditenin 2,8 milyar ABD dolarlık bölümü ile Merkez Bankası’na repo işlemlerinden kaynaklanan toplam 3,7 katrilyon Türk lirası olan borçlarını ödemişlerdir. Böylece, APİ çerçevesinde TMSF bünyesindeki bankaların repo işlemleri yoluyla fonlanması son bulmuş, kamu bankalarına yapılan ve 8 Şubat tarihi itibarıyla 2,1 katrilyon Türk lirası düzeyinde olan fonlamaya ise devam edilmiştir.
8 Şubat 2002 sonrası dönemde, kamu bankalarının likidite durumlarındaki iyileşmeye bağlı olarak söz konusu bankalara repo işlemleri yoluyla yapılan fonlama giderek azalan bir .eğilim göstermiştir. 2002 yılı içerisinde APİ çerçevesinde yapılan son repo işlemleri olan sırasıyla 110 ve 190 trilyon Türk lirası tutarındaki 12 Nisan tarihli 5 günlük ve 16 Nisan tarihli gecelik işlemlerin geri ödemeleri kamu bankaları tarafından 17 Nisan tarihinde yapılmıştır. Böylece, bu tarih itibarıyla kamu bankalarının ve TMSF bünyesindeki bankaların APİ çerçevesinde repo işlemleri yoluyla fonlanması uygulaması sona ermiş, 2002 yılının geriye kalan döneminde repo işlemi yapılmamıştır.

bünyesindeki bankaların fonlama ihtiyacının sona ermesine bağlı olarak repo işlemi gerçekleştirilmemiştir. 2002 yılında açık piyasa işlemlerinin piyasaya net etkisi 8,4 katrilyon Türk lirası likidite çekilmesi yönünde olmuştur. 2002 yılı içerisinde kamu bankaları ve TMSF bünyesindeki bankalarla yapılan repo işlemlerinin dönüşleri, fonlama tutarının yaklaşık 6 katrilyon Türk lirası üzerinde kalmış, bu da açık piyasa işlemleri ile piyasadan çekilen 8,4 katrilyon Türk lirasının önemli bir bölümünü oluşturmuştur.
2002 yılının son iş günü itibarıyla APİ portföyünün Türk lirası değeri 19,7 katrilyon olmuştur. 2002 yılı sonu itibarıyla 2,1 katrilyon Türk liralık DİBS’in ters repoya bağlı olması sonucunda kullanılabilir portföy değeri ise 17,7 katrilyon Türk lirası olmuştur. 2002 yılı içerisinde Hazine tarafından Merkez Bankası’na Temmuz, Eylül ve Aralık aylarında sırasıyla 554,1 trilyon Türk lirası, 689 trilyon Türk lirası ve 1.030,3 trilyon Türk lirası tutarlarında nakit kupon ödemesi yapılmıştır. Diğer yandan, Mayıs ayı içerisinde Merkez Bankası’nın 2001 yılı kârından Hazine’ye aktarılması gereken tutar, Hazine’nin Merkez Bankası’na kupon itfaları ve bazı DİBS’lerin erken itfaları ile mahsuplaştırılmış ve Hazine’ye 2001 yılı kârından nakit aktarım yapılmamıştır.
Kamu borçlanmasında istikrar sağlanması ve ikincil DİBS piyasasının derinleştirilmesi amacıyla Piyasa Yapıcılığı Sistemi Eylül 2002’den itibaren tekrar yürürlüğe konulmuştur. Merkez Bankası, finansal istikrarı artırabilmek için piyasa yapıcısı bankalara ek likidite olanağı tanımıştır. Yapılan düzenlemelerle, piyasa yapıcısı bankalar 22 Temmuz 2002 tarihinden sonra Hazine Müsteşarlığı ihraçlarından alacakları ve itfa edilmemiş Türk lirası cinsi kıymetlerin yüzde 10’u kadar likiditeyi Merkez Bankası’ndan repo işlemleri yoluyla sağlayabilme olanağına sahip olmuşlardır. Aynı zamanda, bu uygulama çerçevesinde söz konusu bankalar repo yapabilecekleri miktarın yarısı tutarında Merkez Bankası’na doğrudan satış da yapabilme imkanına kavuşmuşlardır. Bir günde gerçekleştirilebilecek toplam DİBS alını miktarı piyasa yapıcısı bankalara tanınan ve yüzde 10’luk toplam likidite imkanının yansı olan toplam DİBS satış imkanının en fazla yüzde 20’si ile sınırlandırılmıştır. Merkez Bankası, piyasa yapıcısı bankalara sağlanan repo imkanının faiz oranının kendi borç verme ve borç alma faizlerinin ortalamasından yüksek olmamasına dikkat edeceğini ilan etmiştir. Söz konusu faizler 2 Eylül 2002 tarihinde yüzde 49 olarak belirlenmiş, 11 Kasım tarihli faiz indirimiyle de yüzde 47 olarak belirlenmiştir. 2002 yılında piyasadaki mevcut fazla likidite koşullarında, piyasa yapıcısı bankalar bu ek likidite olanağını kullanmamışlardır.

bulundurularak ihale gerçekleştirilmemiş; ancak bayram dönemi sonrasında ihaleler devam etmiştir. 4 hafta vadeli Türk lirası depo alım ihalesi yoluyla çekilen likiditenin payı BPP’de çekilen likiditenin 9 Aralık tarihinde yüzde 36’sına kadar çıkmıştır. Aralık ayı sonu itibarıyla Merkez Bankası’nın BPP’deki işlemleri ile çektiği 7,5 katrilyon Türk lirasının yüzde 16’sı, 4 hafta vadeli Türk lirası depo alım ihaleleri yoluyla çekilmiştir.
Merkez Bankası’nın taraf olduğu BPP işlemlerinin büyüklüğü 2002 yılında toplam 421,6 katrilyon Türk lirasına ulaşmıştır. Bu işlemlerin yüzde 49,7’sini gecelik alım yönlü işlemler, 47,3’ünü l hafta vadeli alım yönlü işlemler, yüzde 3’ünü 4 hafta vadeli Türk lirası depo alım ihalesi ve kalanını ise gecelik satım yönlü işlemler ile geç likidite penceresi çerçevesindeki alını yönlü işlemler oluşturmuştur.
Piyasada fiyatların daha sağlıklı belirlenmesi ve risklerin piyasa katılımcıları tarafından üstlenilmesi amacıyla, Merkez Bankası, BPP’nin kurulduğu zamandan beri üstlendiği aracılık faaliyetini 2002 yılında kademeli bir şekilde kaldırmıştır. Temmuz 2002’de başlanan bu uygulama sonucunda, 2 Aralık 2002 tarihinde bankaların Merkez Bankası aracılığıyla diğer bankalardan borç alabilme limitleri sıfırlanmıştır. Bu işlemler bankaların likidite imkanlarını etkilememiş, sadece piyasadaki katılımcı risklerinin Merkez Bankası tarafından üstlenilmemesini sağlamıştır. Merkez Bankası nihai kredi mercii görevi amacına uygun olarak Temmuz 2002’den itibaren BPP’de geç likidite penceresi uygulamasına başlamıştır. Bu imkan ile bankalar BPP’nin bankaların kendi aralarında işlem yapabilecekleri sürenin sona ermesinden sonra 16:00-16:30 arasında, Merkez Bankası’nın ilan ettiği faiz oranlarından teminatları karşılığında borçlanma limiti olmaksızın borçlanabilme ve borç verebilme imkanına sahip, olmuştur. Geç likidite penceresi çerçevesinde Merkez Bankası’nın ilan ettiği gecelik borç verme faiz oranı, gün içinde ilan ettiği gecelik faiz oranının 10 puan üzerinde belirlenmiştir. Bankalar geç likidite penceresi çerçevesinde Merkez Bankası’nın açıkladığı borç alma oranından Ekim ve Kasım aylarında çok sınırlı miktarlarda Merkez Bankası ile işlem yapmışlardır. Bu olanak çerçevesinde borçlanma imkanı ise, piyasalarda Türk lirası likiditenin fazla olmasına bağlı olarak kullanılmamıştır.
Merkez Bankası, 2002 yılında uyguladığı örtük enflasyon hedeflemesi stratejisi doğrultusunda kısa vadeli faiz oranlarını etkin şekilde kullanmış ve 2002 yılında toplam altı kez faiz indiriminde bulunmuştur. Bu değişikliklerle, BPP’deki faiz oranları APİ çerçevesindeki işlemlere paralel olarak indirilmiştir. 2002 yılı başında, BPP’de yüzde 59 olan gecelik alım kotasyonu basit faizi, yıl sonunda yüzde 44’e, yüzde 62 olan l haftalık alım kotasyonu basit faizi de yüzde 44’e

Merkez Bankası, 2002 yılında 2001 yılı Şubat ayında uygulamaya konulan dalgalı kur rejimi uygulamasına devam etmiştir. Merkez Bankası’nın döviz kuruna ilişkin herhangi bir hedefi ve taahhüdünün olmadığı bu rejim çerçevesinde, döviz kuru seviyesi piyasalarda arz ve talebe bağlı olarak belirlenmiştir. Merkez Bankası sadece kısa dönemli aşırı dalgalanmalarda müdahale edebileceğini ve bu müdahalelerin de kurların uzun dönem değerini etkilemeyeceğini açıklamıştır. Nitekim, Merkez Bankası, belirli bir kur hedefi olmadığını, aşağı ve yukarı yönlü dalgalanmalara aynı şekilde tepki verebileceğini 2002 yılında sınırlı miktarlarla gerçekleştirdiği üç müdahalesiyle göstermiştir.
Merkez Bankası gösterge kurunu belirlemeye ilişkin prosedürü l Nisan 2002 tarihinde değiştirmiştir. Dalgalı kur rejiminin uygulanmaya başlamasından sonra, Merkez Bankası gösterge kurunu piyasalarda saat 15:30 itibarıyla ABD dolan karşılığında Türk lirası kotasyon veren bankaların alış-satış ortalamalarının ortalamasını alarak belirlemeye başlamış, diğer döviz kurlarının gösterge değerlerini de çapraz paritelerle belirlemişti, l Nisan 2002 tarihinden itibaren ise gösterge alış kurların belirlenmesinde saat 10:30’dan 15:30’a kadar olan altı ölçümün (10:30, 11:30, 12:30, 13:30, 14:30 ve 15:30) aritmetik ortalaması esas alınmaya başlanmıştır. Bu saatlerdeki ölçümler o sırada ABD dolan karşılığı Türk lirası kotasyon veren bankaların alış satış ortalamalarının ortalamalarıdır. Diğer gösterge kurlarda, yine ölçüm yapılan saatlerde tespit edilen çapraz paritelerin ortalamaları alınarak belirlenmektedir.
Merkez Bankası 2002 yılı ilk çeyreğinde döviz piyasalarında istikrarın sağlanmış olmasını, o dönemde ters para ikamesine ilişkin gözlenen güçlü sinyalleri ve güçlü bir döviz rezervi pozisyonunun Merkez Bankası politikalarına ve ekonomik programa ilişkin güveni artıracağını göz önünde bulundurarak, Nisan ayı başından itibaren döviz alım ihalesi uygulamasına başlamıştır. Bu uygulama herhangi bir döviz kuru veya rezen’ seviyesi hedefi içermemiştir.
Bu ihalelerde çoklu fiyat yöntemi uygulanmış ve ihalede işlem gerçekleştirilebilecek en yüksek fiyat seviyesi kamuoyuna duyurulan esaslar çerçevesinde her ihale öncesi açıklanmıştır. Nisan ayı başından Haziran ayı sonuna kadar ABD piyasalarının tatil olduğu iş günleri ve yarım iş günleri dışında her iş gününde ihale açılmıştır. Nisan ayındaki ihalelerde maksimum alım tutarı 20 milyon ABD dolarıyla sınırlandırılmış ve açılan ihalede az teklif gelmesi nedeniyle alımı yapılamayan miktar diğer ihalelerde alınmamıştır. Mayıs ve Haziran aylarında bu uygulamaya devam edilmiş, ancak yetersiz teklif nedeniyle alınamayan tutarın sonraki günlere devretmesi ve bir günde maksimum 40 milyon ABD doları alınabilmesine ilişkin ek düzenlemeler yapılmıştır. Bunun yanı sıra Haziran ayında, Mayıs ayında alımı yapılamayan miktarın alınmayacağı açıklanmıştır.
Döviz alım ihaleleriyle Nisan ayında 280 milyon ABD doları, Mayıs ayında 242 milyon ABD doları ve Haziran ayında 273 milyon ABD dolan alınmıştır. Merkez Bankası, Haziran ayı sonunda piyasalarda yaşanan gelişmeleri, döviz piyasası işlem hacminde zaman zaman gözlenen daralma ve buna bağlı olarak döviz fiyatlarının sağlıksız şekilde oluşmasını ve ters para ikamesi sürecinde geçici olduğu düşünülen duraklamayı göz önüne alarak, Temmuz ayı başından itibaren programlı döviz alım ihalelerine geçici bir süre için ara vermiş, 2002 yılının kalan döneminde de döviz alım ihaleleri yapılmamıştır.
Merkez Bankası 2 Ocak 2002 tarihinde Döviz ve Efektif Piyasaları’ndaki aracılık faaliyetine aşamalı olarak son vereceğini açıklamıştır. Bu uygulamayla, işlem risklerinin piyasa katılımcıları tarafından üstlenilmesi piyasalarda risk algılamalarının tam olarak yansıtıldığı fiyatların oluşması hedeflenmiştir. Bu çerçevede, Merkez Bankası Döviz ve Efektif Piyasaları’nda Türk lirası Depo Karşılığı Döviz Depo Piyasası ve Türk lirası Karşılığı Vadeli Döviz Alım-Satım Piyasası’nda l Mart’ta, Türk lirası Karşılığı Efektif Alım-Satım Piyasası’nda l Temmuz’da, Türk lirası Karşılığı Döviz Alım-Satım Piyasası’nda 2 Eylül 2002’de olmak üzere aracılık faaliyetine son vermiştir. Döviz Depolan Piyasası’nda da l Temmuz- 2 Aralık döneminde bankaların Merkez Bankası aracılığıyla diğer bankalardan borç alabilme limiti aşamalı olarak sıfırlanmıştır. Kamu bankaları ise söz konusu uygulamanın dışında tutulmuştur.
2002 yılında sıkı para ve iddialı faiz dışı fazla hedefleri içeren maliye politikalarına dayalı ekonomik program izlenmeye çalışılırken, talep yetersizliğinin de hüküm sürmesi güçlü cari işlemler dengesini beraberinde getirmiştir. Bunun yanı sıra, özellikle uluslararası kuruluşlardan sağlanan dış finansal destek ödemeler dengesindeki güçlü durumu destekleyici nitelikte olmuştur. Bu şartlar altında Türk lirası cinsinden varlıklara olan talep artmış ve 2001 yılının son dönemlerinde başlayan 7’ürk lirasının güçlenmesi eğilimi, 2002 yılının ilk dört ayında da devam etmiştir. Yine bu dönemde döviz kurundaki dalgalanma göreli olarak azalmıştır (Grafik III.2.l, 2). Mayıs ayı başlarından itibaren genellikle siyasi belirsizliklere bağlı olarak ve makroekonomik temellerle bağdaşmayan bir şekilde döviz kurunda bir yükselme ve dalgalanma yaşanmıştır. Temmuz ayı sonuna kadar süren bu dönemde, Merkez Bankası döviz kurundaki dalgalanmanın aşırı olduğu düşüncesiyle 11 Temmuz’da, piyasalara sınırlı bir müdahalede bulunmuştur.

1.EMİSYON GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
Emisyon Genel Müdürlüğü, Emisyon ve vezne Müdürlüğü, Kamu Tahvilleri Müdürlüğü ve Banknot İnceleme ve İptal Müdürlüğü’nden oluşmaktadır. Bu müdürlüklerin görevleri aşağıda açıklanmıştır.
1.1. Emisyon ve Vezne Müdürlüğü
Müdürlük, izlenen para ve kredi politikaları ile konjonktürel eğilimleri dikkate alarak ulusal paranın hacim ve tedavülünü kesintisiz ve temiz kupürlerden oluşan bir banknot komisyonu içinde tutar. Bu amaçla, tedavüldeki gereksinimlere göre tedavüldeki en yüksek nominal değerli banknottan daha yüksek değerli banknottan daha yüksek değerli yeni bir banknotu tedavüle çıkarırken, yerini madeni paraya bırakacak olan en küçük kupürlü banknotu da tedavülden kaldırır. Tedavülde bulunan banknotları baskı programları düzenler, tedavüle çıkarır,eskimiş, yıpranmış banknotları yenileriyle değiştirerek tedavülden kaldırır. Bunların iptal ve imha işlemlerini gerçekleştirir. Yurt içinde ve dışında banknot, banknot örnekleri, madeni para, külçe altın ve sair kıymetlerin nakil ve muhafaza işlemlerini yürütür. Yabancı gerçek ve tüzel kişilerin TL banknot talep ve değiştirme işlemlerini yerine getirir, vezne işlemleri ile Otomatik Banknot İşleme Makinalarının çalışma şartlarını düzenler ve şube veznelerini denetler.
1.2. Kamu Tahvilleri Müdürlüğü
Müdürlük, Devlet İç Borçlanma İşlemleri konusunda hükümetin mali ajanı alarak, ihale suretiyle satılanlar dahil olmak üzere, Devlet İç Borçlanma Tahvilleri ve Hazine Bonoları’nın basımından imhasına kadar mali servis işlemleri yapar, portföy ve provizyon hesaplarını tutar. Merkez Bankası Hisse Senetleri ile Anadolu Demir Yolu ve Haydarpaşa Limanı Şirketleri’nin tahvil ve hisse senetlerinin mali servisini yapar.( Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası 1932-1995 T.C.M.B. Banknot Matbaası, Aralık 1994, s. 12) Milli Piyango idaresince çıkarılan milli piyango biletlerinin basımını temin eder. T.C. Başbakanlık Kamu Ortaklığı İdaresi Başkanlığınca ihraç edilen gelir ortaklığı senetlerinin baskısını yaptırır ve ilgililere teslim eder.( T.C.M.B. a.g.e, s. 12) Türk Ticaret Kanunun ilgili maddeleri uyarınca mahkemelerce üzerine ödeme yasağı konulan ve kaldırılan Devlet İç Borçlanma Senetleri ve kuponlarıyla ilgili duyurulan yapar ve kayıtları tutar. Bakanlar Kanun’u ve Türk Ticaret Kanunu gereğince bankaların Hazine adına Merkez Bankasına yatırdıkları Kanuni Yedek Akçeler karşılığı Devlet Tahvili hesaplarını tutar. Merkez Bankası Şubelerinde hesabı bulunan kurum ve kuruluşlar ile Merkez Bankası mensuplarına ait çek karnelerini .bastırır ve şubelerce nakil işlemlerini yapar. Döviz. alım ve satımı konusunda faaliyet gösteren müesseselerin Hazine adına Merkez Bankası’na yatırdıkları 32 sayılı karar gereği Döviz Büfeler’i Sermaye karşılığı Devlet Tahvili Hesabı ile ilgili işlemleri yürütür. İşçi Dövizleri Genel Müdürlüğü’nce bastırılan Kredi Müdürlüğü Mektubu Formlarının sayım ve muhafazasını temin eder. İlgili yönetmelik esasları dahilinde, madalyon, rozet, hizmet armağanı v.b. kıymetli eşyanın muhafazasını yapar.
1.3. Banknot İnceleme ve İptal Müdürlüğü
Müdürlük. Eskiyip yıpranma, fiziki parça kaybına uğrama ve tedavülden kaldırılma nedeniyle, Merkez Bankası Şubeleri, İdare Merkezi ve Merkez Bankası’nın muhabiri Ziraat Bankası tarafından, tedavülden çıkartılarak yenileriyle değiştirilen ve son kontrol, sayım, ayrım ve yok etme işlemleri için İdare Merekezi’nde toplanan banknotların iptallerini yapar ve bu işlemlerle ilgili kayıtları tutar. ( T.C.M.B. a.g.e, s,12)Dolaşıma sürülmüş bulunan sahte banknotlarla ilgili olarak adli ve idari makamlarca istenilen tetkikleri yaptırarak sonuçlarına ait raporları gönderir. Yaygın sahtelerin belirgin ve müşterek özellikleri hakkında banka ve mali kuruluşları bilgilendirir. İşlevlerini müdürlük bünyesinde sürdüren, dolaşımda ve mecburi zaman aşımı süresi içerisinde değiştirilmesinde tereddüt edilen; Merkez Bankası Şubeleri, bankalar sistemi, hakiki ve hükmi şahıslarca gönderilen banknotlar hakkında son kararı veren Banknot İnceleme Komistonu’nun aldığı kararlarla ilgili işlem ve yazışmaları yapar.
2. KREDİLER GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
Krediler Genel Müdürlüğü’nün görevleri, 1211 sayılı Merkez Bankası Kanunu’nun 40/11-d, 45,46,48,50,ve 51 inci Maddeleri gereğince bankaların ve kredi müşterilerinin sevk ve idaresini yürütmek, 43 ve 44 üncü Maddeleri gereğince bankaların ve kredi müşterilerine ait risk bilgilerinin, blanço ve diğer mali tablolarına ilşkin bilgilerin, bankalarca keşide edilen protestoların derlenerek, ilgililere, verecekleri karalarda yardımcı olmak üzere bilgi sağlamaktır. Bu görevleri, Genel Müdürlüğe bağlı beş müdürlük içinde yürütmektedir.
2.1. İhracat Kredileri Müdürlüğü
Bankalara, geçici likidite ihtiyaçlarının karşılanması amacı ile vadelerine 92 gün kalan ticari senetlerin reeskontu karşılığında kredi sağlanmaktadır. Müdürlük kredi limitlerinin bankalar itibariyle tespiti, senetlerin satın alınması ve senet bedellerinin vadelerinde tahsili ile ilgili düzenlemeleri yapmakta ve öngörülen parasal programlar çerçevesinde Eximbank’a açılan kredi işlemlerini yürütmektedir.
Birim ayrıca yurt dışındaki itibarlı bir bankanın ödeme garantisini taşıyan kredili veya kabul kredili ihracata ilişkin reeskont işlemleri ile banka sisteminde belirsizlik ve güvensizlik oluşması sonucu likiditeleri fon çekilişlerini karşılayamayan bankalara doğrudan açılacak kredilerle ilgili düzenleme ve işlemleri yapmaktadır. Bankalar tarafından verilen ihracat kredilerinin taahüt kapatma ilkeleri müdürlükçe saptanarak bankalara duyurulmaktadır.
2.2. Kamu ve Banka Kredileri Müdürlüğü
Müdürlük, 1211 sayılı Merkez Bankası Kanunun 50. Maddesi gereğince cari yıl genel bütçe ödeneklerinin toplamının belli bir oranında hazineye açılan kısa vadeli avans hesabı ile ilgili işlemleri yürütmektedir. Genel bütçe ödeneklerinin %15’i olan avans miktarı ile ilgili söz konusu kanun maddesinde 1994 yılında yapılan değişiklikle, bir önceki mali yıl genel bütçe ödenekleri toplamını aşan tutara 1995 yılı için uygulanacak %12 avans oranı, tedricen azaltılarak 1998 yılından itibaren %3’e indirilmiştir.(T.C.M.B. a.g.e, s. 17) Son yıllarda sınırlı tutulmakla birlikte gerektiği hallerde kamu kuruluşlarına hammadde ve mahsul alımları ile ilgili mevsimlik ihtiyacı, ayrıca tarım sektörü ile küçük esnaf ve sanatkar kesiminin finansmanı için ilgili bankalara reeskont kredisi açabilmektedir. Diğer taraftan, müdürlük bankalar tarafından protesto edilen senet bilgilerini bilgi işlem ortamında birleştirerek belli aralıklarla bankalara geri bildirim işleminde bulunmakta, kullandırılan reeskont kredilerine ilişkin istatistik! tablo ve cetveller oluşturmaktadır.
2.3. Risk Santralizyonu Müdürlüğü
Türkiye’de faaliyette bulunan tüm bankaların müşterilerine açtıkları ve kullandıkları krediler bilgi işlem ortamında birleştirilerek elde edilen firma riskleri, bildirimde bulunan bankalara gönderebilmektedir. Aylık olarak birleştirilen firma riskleri Türk Lirası/döviz, kısa vade, nakdi-gayrinakdi krediler olarak bildirilen negatif karakterli ferdi kredi ve kartı borçlarına ilişkin temel kimlik bilgileri bankalara duyurulmaktadır.
(18.06.1999 tarih, 4389 sayılı Kanun ile değiştirilen şekli) Banka, Türkiye’de faaliyette bulunan bankalar, özel fınans kurumları, fınansal kiralama şirketleri, faktoring şirketleri ve Banka’ca uygun görülecek benzeri mali kurumların müşterilerinin risk durumlarını nezdinde toplamak maksadıyla Risk Merkezi kurar.( www.tcmb.gov.tr.)
Yukarıdaki kurumlar, risk durumları hakkında Banka’nın kredilerinden istediği büyün bilgileri, Banka’nın talimatına göre belirteceği süre içinde ve standartlara uygun olarak vermekle yükümlüdürler.
Risk Merkezi’nin bütün işlem ve kayıtları gizli olup, Banka ancak yukarıdaki kurumları, müşterilerinin veya kredi isteklerinin risk durumları hakkında aydınlatabilir. Bilgi alma ve verme şekil ve şartlan yönetmelikle belirtilir.
Bankaların keşide ettikleri protestolar, Banka’da toplanır. Bunların toplanma ve duyurulma esasları, Türkiye Bankalar Birliği’nin görüşü alınarak Banka tarafından tespit edilir
2.4. Orta Vadeli Krediler Müdürlüğü (Blanço Merkezi)
Müdürlük, firmaların blanço ve gelir tablolarına dayalı veri bankası işlerini görmektedir. Bankaların kredi müşterilerine ait standart blanço ve gelir tabloları gözden geçirilerek Avrupa Birliği sınıflandırmasına uygun olarak sektör bazında birleştirip sektör profili çıkarılmaktadır. Ayrıca, her firmaya “Firma Özel” bir dosya hazırlanarak firmanın sektör içindeki yeri ve durumunu gösteren bir çalışma hazırlanmaktadır.
2.5. Krediler İzleme Müdürlüğü
Müdürlük, l Ocak 1990 tarihinde yürürlükten kaldıran Orta Vadeli Reeskont Kredisi Sistemi kapsamında tahsis edilmiş, geri ödemeleri devam eden kredilerin izlenmesi ödünç olan firmaların kredibilitelerinin takibi, yatırım projelerinin teşvik mevzuatına uygun bir biçimde gerçekleştirilmesi, ayrılık halinde hukuki yaptırımların uygulanmasının sağlanmasıyla görevlidir.
Orta vadeli reeskont işlemleri ve avans işlemleri;
Banka, Banka Meclisi’nce tespit edilecek esas ve şartlar dahilinde, bankalar tarafından tevdi edilecek vadelerine en çok sekiz yıl kalmış olan senetleri reeskonta kabul edebilir veya mukabilinde avans verebilir. Bu senetlerde en kaz iki imzanın bulunması şarttır.
3. DIŞ İLİŞKİLER MÜDÜRLÜĞÜ
Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü Merkez Bankası’nın yurt dışı muhabir bankaları ve uluslar arası kuruluşlar ile ilgili her türlü kurumsal ilişkilerini düzenlemenin yanısıra ödemeler dengesi ve sermaye hareketleri verilerini hazırlar, ülkenin dış borçlarını izler vade devlet borçlarının geri ödemeleri ile devletin aldığı kredilerin kullanımını yönetir. Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü bünyesindeki müdürlükler ve görevleri aşağıda açıklanmıştır.
3.1. Dış Krediler Müdürlüğü
Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığının Dünya Bankası ve bağlı kuruluşlarından doğrudan sağladığı program kredileri ile ilgili garantörlüğü altında diğer kamu kuruluşlarına kullandırdığı proje kredilerinin Merkez Bankası Şubelerine açılan özel hesaplan kanalıyla müsteşarlığın talimatları uyarınca kullanımı sağlar. Başbakanlık Kamu Ortaklığı İdaresi’nin Avrupa Para Piyasası’ndan sağladığı kredilerin kullandırılması işlerini yürütür. OECD üyesi ülkelerden hükümetler arası Mali Protokoller ile sağlanan teberru program ve proje kredilerinin ilgili kamu kurumlarına imzalanan kredi anlaşmaları çerçevesinde kullandırılması işlemlerini yapar. Dış krediler Kur Farkı Fonu kapsamındaki kredilerden yapılan kullanımlarla ilgili olarak Fon’a ilişkin tahsilatların ve ödemelerin gerçekleştirilmesi, bu fonların nemelandırılması sağlar. GTZ’den (Türk-Alman Teknik İşbirliği Teşkilatı) sağlanan kredilerin kullanımlarım takibini yürütür. Türkiye ile bazı Orta ve Doğu Avrupa, Ortadoğu ve Kuzey Afrika Ülkeleri arasında imzalanan protokoller ve Bankacılık düzenlemelerine ilişkin işlemlerin yürütülmesi ve alacakların takibi, Orta ve Doğu Avrupa’dan sağlanan Proje Kredileri ile ilgili olarak açılmış bulunan özel hesapların izlenmesi ve tasfiye işlerini yürütür.
3.2. Dış Borçları İzleme Müdürlüğü
Dış borçları İzleme Müdürlüğü, Dış Devlet Borçları ile Merkez Bankası tarafından sağlanan kredilerin ödenebilmesi için Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı, Para Piyasaları ve Fon Yönetimi Genel Müdürlüğü ve Ankara Şubesi ile gerekli koordinasyonu sağlayarak geri ödemeleri gerçekleştirir. Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı ile koordineli bie şekilde öngörülen aylık dış borç ödeme listelerini hazırlar. Merkez bankası ve hazine tarafından uluslar arası piyasalarda ihraç edilen tahvilleri izler, fiyat ve getirilen bakımından günlük olarak kayıtlarını tutar ve bilgilerin uluslar arası bono piyasaları ile karşılaştırılmasını ve aylık raporlar halinde sunulmasını sağlar: Kamu sektörünce gerçekleştirilen dış borçlanmalar ile para ve sermaye piyasalarındaki gelişmeler konusundaki raporları hazırlar. Garantisiz Ticari Borçların tasfiyesine ilişkin 8/911 sayılı karar kapsamındaki işlemlerin yürütülmesi, Rusya Federasyonu, Polonya ve Çekoslavakya ile hükümetin imzaladığı alt yapı projelerine ait geri ödemelerin Türk malları ile gerçekleştirilebilmesini öngören özel hesapların hükümet adına yürütülmesi ve Merkez Bankası’nın dış kredi piyasalarından borçlanması halinde gerekli işlemlerin yerine getirilmesi de bu müdürlüğün görevleri arasındadır. Ayrıca, Dış Borçları İzleme Müdürlüğü’nün kurulmasının başlıca amaçlarından biri olan Türkiye’nin orta ve uzun vadeli dış borçlarının izlenmesi amacıyla hazırlanmakta olan “Dış Borç Veri Tabanı” projesine ilişkin çalışmaları sürdürmektedir.
3.3. Sermaye Hareketleri ve Görünmeyen İşlemler Müdürlüğü
Sermaye Hareketleri ve Görünmeyen İşlemler Müdürlüğü, Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 sayılı karar, tebliğ ve Merkez Bankası Genelgeleri çerçevesinde kısa vadeli krediler, menkul kıymetler, gayri nakli krediler, bloke hesaplar, kar transferlerine ait bilgilerin değerlendirilmesi ve periodik raporlar hazırlanması ile görevlidir. Ayrıca, 32 sayılı Karar kapsamında bir yıldan uzun vadeli dış kredilerin ve 6224 sayılı Yabancı Sermaye Mevzuatı kapsamında sağlanan özel dış kredilerin takibi, değerlendirilmesi, bu doğrultuda sermaye hareketlerine ilişkin hükümlerin uygulama usul ve esaslarının tespiti, sorunların çözümlenmesi, talimatları düzenlenmesi işlerini yürütür.( Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası 1932-1995 T.C.M.B. Banknot Matbaası, Aralık 1994, s. 19) 32 Sayılı karardan önce Merkez Bankası’nda bloke edilmiş paraların takip ve sonuçlandırılması, yurt dışında iş yapan mütahitlik firmalarından satın alınan senetlere ilişkin işlemlerin takibi 32 sayılı Karar çerçevesinde görülmeyen işlemlere ilişkin tüm mevzuatın hazırlanması ve uygulanması işlemlerini yapar. Ayrıca, yurt dışına çıkışlarda Toplu Konut Fonu Harcı uygulaması hakkında bankalarca ve Merkez Bankası Şubelerince yapılacak işlemlerin bildirilmesi, “Karayoluyla Uluslar arası Yolcu ve Eşya Taşımaları Hakkında Yönetmelik” hükümleri gereğince, Ulaştırma Bakanlığı tarafından uluslar arası taşımacılıkla ilgili yetki belgeleri iptal edilen firmaların, bankalar ve özel finans kurumlarına duyurulmasını sağlar.
3.4. Muhabir İlişkiler Müdürlüğü
Muhabir İşler Müdürlüğü yabancı bankaların Merkez Bankası Muhabirleri arasına alınması, nezdlerinde hesap açılması ve bu bankalara ilişkin çeşitli bilgileri içeren “Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Yurtdışı Muhabirlerimiz” adlı diğişir sayfalı kitapçığın hazırlanması, güncelleştirilmesi dağıtımın yapılmasını sağlar.
3.5. Ödemeler Dengesi Müdürlüğü
Bu müdürlük, Türkiye’nin Ödemeler Dengesi Tablosunu, uluslar arası kayıt .istemine uygun olarak Merkez Bankası, Ticari Bankalar, özel fınans kurumları ve yetkili müesseselerden istatistiki kodlar altında alman veriler ile uluslar arası kavram ve kayıt prensiplerine paralel olarak bankacılık sistemi dışındaki diğer ekonomik birimlerden alınan bilgi ve yürütülen anket sonuçlarının konsolide etmek suretiyle hazırlar. Ödemeler Dengesi Tablolarının yanısıra “Kusa Vadeli Borçlar” , “Altın ve Döviz Rezervleri” gibi bazı tablolar ile Merkez Bankası ve ticari bankaların döviz ve efektif gelir-giderlerini gösteren “Nakit Akım Tablosu’nu düzenler ve merkez bankası ile bankaların yurt içi ve yurt dışı varlık ve yükümlülükleri ile birlikte Türkiye’nin net dış varlık ve yükümlülükleri tablosunu (Uluslararası Yatırım Pozisyonu) hazırlar ileriye dönük tahminleri yapar, Türkiye’nin Ödemeler Dengesi’nin gerçekleşmiş verilerinin ışığı altında Ödemeler Dengesi Projeksiyonlarını çıkarır. Bankaların haftalık vaziyetleri ile Merkez Bankası ve Bankalardan alınan haftalık bilgiler çerçevesinde haftalık kambiyo değişimlerini gösteren kambiyo bülteninin hazırlanması, bankaların haftalık vaziyetlerinin çıkarılmasını sağlar.
Döviz Poziston Yöntemlerinin izlenmesine ilişkin olarak bankalardan alınan haftalık verilerden, bankaların, Merkez Bankası’nca saptanmış bulunan bazı düzenlemelere oranlara ve kısıtlamalara uyup uymadıklarının kontrol edilmesi ve uymadığı saptananlara talimatlarda belirtilen müeyyidelerin uygulanmasının sağlanması ile görevlidir. Ayrıca bankalar, özel fınans kurumları ve yetkili müesseselerin zorunlu döviz devir yükümlülüklerinin düzenlenmesi ve uygulanmasını takip eder.
Ödemeler Dengesi
Cari İşlemler Dengesi
İhracat (FOB)
İhracat
Bavul Ticareti
Transit Ticaret (İhracat)
İthalat (FOB)
İthalat (CİF)
Altın İthalatı
Transit Ticaret (İthalat)
Navlun ve Sigorta
Dış Ticaret Dengesi
Diğer Mal ve Hizmetler Gelirleri
Turizm Gelirleri
Faiz Gelirleri
Diğer Mal ve Hizmetler Giderleri
Turizm Giderleri
Dış Borç Faiz Ödemeleri
Diğer Giderler
Toplam Mal ve Hizmetler
Karşılıksız Transfer Girdileri (özel)
Göçmen Transferleri
İşçi Gelirleri
Diğer Karşılıksız Transfer Bilgileri (özel)
Karşılıksız Transfer Çıktıları (özel)
Karşılıksız Transferler (Resmi)
İşçi Gelirleri
Diğer Resmi Karşılıksız Transferler (net)
Sermaye Hareketleri
Doğrudan Yatırımlar
Portföy Yatırımları
Diğer Uzun Vadeli Sermaye Hareketleri
Kullanım
Ödemeler
Drestner
Kısa Vadeli Sermaye Hareketleri
Varlıklar
Verilen Krediler
Diğer Varlıklar
Yükümlülükler
Krediler
Mevduatlar
Net Hata ve Noksan
Ödemeler Dengesi Finansmanı
Karşılık Kalemleri
Genel Denge
Rezerv Hareketleri
İMF
Resmi Rezervler
3.6. Uluslararası Kuruluşlar Müdürlüğü
Uluslar arası Kuruluşlar Müdürlüğü, Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankası Grubu (IBRD, EDA, IFC, MİGA) ile Merkez Bankası’nın taraf olduğu ilişkilerde, Merkez Bankasının gerektiğinde temsili ve gerekli yazışmaların yapılması, bu konuda raporlar düzenlenmesiyle diğer Genel Müdürlüklerle bu kuruluşların doğrudan yapacakları görüşmelere ait raporların derlenmesini yapar. Hükümetimizin uluslar arası kuruluşlara olan katılım paylarının ödenmesine ilişkin işlemlerin yerine getirilmesi, yabancı merkez bankaları ile günlük işlemler dışındaki her türlü ilişkilerin tesisi, bunlara ilişkin önemli gelişmelerin izlenmesi ve raporlanması, Bank For International Settlement (BIS) toplantılarına ait raporların düzenlenmesi ve alınan karaların izlenerek Yönetime ve ilgili Genel Müdürlüklere duyurulması işlerini yürütür. Merkez Bankası Dış Temsilcilikleri ile ilgili işlemlerin izlenmesi ve koordinasyonunun sağlanmasını yerine getirir.
Ayrıca, Merkez Bankası’nın katılımını gerektiren Karma Ekonomik Komisyon toplantılarında ve uluslar arası konferanslarda Merkez Bankası’nın temsili ile görevlidir.
4. PARA PİYASALARI VE FON YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
“Para Yönetimi” kavramına verilen önem çerçevesinde bankacılık sektörünün rezervleri üzerinde uygulanan para politikasının etkilerinin rasyonel bir biçimde gözlenmesi ve ekonominin likiditesinin daha sağlıklı ayarlanabilmesi amacıyla Merkez Bankası bünyesinde 9 Ekim 1987 tarihinde Para Piyasaları ve Fon Yönetimi Genel Müdürlüğü kurulmuştur.( T.C.M.B. a.g.e, s.22) Bu genel müdürlük, TL, menkul kıymetler ve döviz gibi likit değerlerin yönetimi ve bu kıymetler üzerinden çalışan piyasaların organize edilmesi işlerini yürütmektedir.
Piyasaların oluşumu, Türk Bankacılığına para yönetiminin yalnızca TL, döviz ve menkul kıymet olarak birbirinden bağımsız yönetilmesi değil birbirlerini ilgilendirmesi nedeniyle bir arada yürütülmesi ilkesini de getirmiştir. Türk bankacılık sistemine önemli katkılarda bulunan ve yeni bir boyut kazandıran bu piyasalar, bankalar arasına Türk Lirası, döviz ve efektif alış verişinin yapıldığı bir piyasa oluşturmuştur. Ayrıca, Türk Bankacılık Sisteminde döviz efektif yönetimi ve kullanımının uluslar arası bankacılık yöntemlerine uygun bir biçimde yürütülmesi kavramının yerleşmesine de yardımcı olmuştur.
4.1. Açık Piyasa İşlemleri Müdürlüğü
1211 sayılı Merkez Bankası Kanunu’nun 52. Maddesi, para arzının kontrolü ve ekonominin likiditesinin düzenlenmesi görevini ve buna bağlı olarak açık piyasa işlemleri yapma yetkisini, söz konusu işlemlerde kullanacağı menkul değerleride tanımlayarak Merkez Bankası’na vermiş bulunmaktadır. Açık piyasa işlemlerinde, piyasanın likidite durumuna ve piyasanın etkilenmek istendiği süreye göre aşağıdaki işlemler gerçekleştirilmektedir:
• Doğrudan Alım (Kesin Alış): Merkez Bankası’nın bankalardan Devlet iç Borçlanma Senedi satın alma işlemidir.
• Doğaldan Satım (Kesin Satış): Bu işlem Açık Piyasa İşlemleri portföyünde bulunan devlet iç borçlanma senetleri’nin bankalara satılması işlemidir.
• Geri satım Koşulu İle Alım (Repo): Bu işlem, piyasada geçici olarak likidite sıkıntısı olduğu durumlarda bankacılık sistemi rezervlerinin belli bir süre için arttırılması amacıyla kullanılmaktadır. İşlem tarihinde bankalardan Devlet İç Borçlanma Senetleri, ileride belli bir fiyattan geri satmak şartıyla satın alınmaktadır.
• Geri Alım Koşulu İle Satım (Ters Repo): Piyasada geçici olarak likidite fazlası olduğu durumlarda açık piyasa işlemleri potföyündeki Devlet İç Borçlanma Senetleri, belli bir vadede, yine, belirli bir fiyattan geri almak şartıyla bankalara satılır.
Doğrudan alım ve satım işlemleri Eylül 1991’den itibaren ihale yöntemiyle de gerçekleştirilmektedir.( T.C.M.B. a.g.e, s.23) Repo ve ters repo işlemlerinin ihale yöntemiyle gerçekleştirilmesi uygulamasına 17 Ocak 1992 tarihinden itibaren başlanmıştır.(T.C.M.B. a.g.e, s.23) 15 Şubat 1994 tarihinden itibaren ise İstanbul Menkul Kıymetler Borsası (İMKB) Tahvil ve Bono Piyasası’nda kesin alım-satım işlemleri yapılmaya başlanmıştır.( T.C.M.B. a.g.e, s.23) 5 Nisan 1994 tarihinden başlayarak da İMKB, repo ve ters repo piyasasında aktif bir biçimde işlem yapmaya başlamıştır. ( T.C.M.B. a.g.e, s.23)Ek olarak 5 Nisan 1994 ‘te Sermaye Piyasası Kurulu’ndan yetki belgesi almış banka ve aracı kuruluşlar tarafından İMKB ve İMKB dışında yapılan repo ve ters repo işlemlerine ilişkin yapılan yeni düzenlemelere göre, işlemlere ilişkin menkul kıymetlerin Merkez Bankası Nezdinde repo edilmesi ve ilem limitlerinin Merkez Bankası tarafından belirlenmesi ile takas ve saklama işlemlerinin hesaben sonuçlandırılması öngörülmüştür.
4.2. Para Piyasaları Müdürlüğü
Para Piyasaları Müdürlüğü, 1211 sayılı Banka Kanunu’nun 36,52 ve 55. Maddeleri gereğince Merkez Bankası liderliğinde bankanın aracılık yapacağı serbest piyasa ekonomisi kurallarının uygulandığı ve diğer piyasaların kurulmasına öncülük edecek bit TL para piyasasının oluşturulması için kurulmuştur. Bu piyasanın amacı, bankalararası, rezerv hareketini teşvik etmek, bankacılık sisteminde kaynakların daha verimli kullanılmasını sağlamak ve likiditenin bankalar arasında dengeli dağılımına yardımcı olmaktır. (T.C.M.B.a.g.e, s.23)
Bu piyasa, ülkemizde paranın fiziki olarak değişimine gerek duyulmaları işlemlerin telefon ile yapıldığı ilk piyasadır.
4.3. Menkul Kıymet Piyasaları Müdürlüğü
Bütçe Kanunu’na uygun olarak 1985 Mayıs ayından itibaren Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı tarafından Merkez Bankası aracılığı ile yürütülen Devlet İç Borçlanma Senetleri satışlarında iki yöntem uygulanmaktadır. Birincisi, ihale yöntemi; ikincisi, satışa arz yöntemi veya tab yöntemi. 1992 Yılı Ağustos ayından itibaren ise Devlet İç Borçlanma Senetleri’nin satışında diğer yöntemlere ek olarak “Halka Arz” yöntemi de uygulanmaya başlanmıştır.
İhale yöntemi ile yapılan satışlarda Devlet İç Borçlanma Senetleri Hamiline yazılı olarak düzenlenip 39 hafta, 26 hafta ve 13 hafta vadeli Devlet İç Borçlanma Senetleri, Hazine Bonosu, 52 hafta vadeli İç Borçlanma Senetleri ise Devlet tahvili adıyla ihraç edilmektedir. İhale yöntemi ile Devlet İç Borçlanma Senetleri iskonto esasına göre her hafta Salı günleri ve sırası ile 52,39,26,13 hafta vadeli olarak yapılmaktadır. Katılımcılar satın almak istedikleri Devlet İç Borçlanma Senetlerinin nominal tutarlarının %1’i oranında teminatı ihale günü Merkez Bankası Şubeleri’ne yatırmak zorundadırlar.
Satışa arz yöntemi ile satılan Devlet İç borçlanma Senetleri 2,3,4 ve 5 yıl vadeli olup üzerinde 3,6 ay ve yılda bir ödenecek faiz kuponu taşırlar. Bu yöntemiyle satışı yapılan kuponlu senetler değişken faizli ve Hazine İhalelerine endekslidirler.
İskontolu satışlar için ihale yöntemi dışında “Halka Arz” yöntemi de bulunmaktadır. Bu yöntemle satılacak Devlet İç Borçlanma Senetleri’nin özellikleri, aracılık edecek olan bankalar ve satış fiyatları Hazine tarafından belirlenip ilan edilmektedir.
4.4. Döviz ve Efektif Piyasaları Müdürlüğü
Döviz ve Efektif Piyasaları’nın amacı, bankalararası döviz ve efektif hareketlerini düzenlemek ve bankacılık sistemindeki döviz ve efektif kaynaklarının daha verimli kullanılmasını sağlamaktır. Bunun, yanı sıra, Döviz ve Efektif Piyasaları kanalıyla, uygulanan liberal ekonomi politikası paralelinde Türk Lirası’nın yabancı paralara karşı değerinin piyasa ekonomisi kuralları dahilinde belirlenmesi de sağlanmıştır.
Merkez Bankası bünyesinde bulunana Döviz ve Efektif Piyasalarına, ‘Merkez Bankası’nca öngörülen şartları yerine getirmek kaydıyla Bankalar ve Hazine Dış Ticaret Müsteşarlığınca tespit edilen kurallara göre döviz, efektif ve altın işlemleri yapmak üzere izin verilen bankalar, yetkili müesseseler ve özel fınans kurumları katılabilir.
DÖVİZ VE EFEKTİF PİYASALARI İŞLEMLERİ
BANKALARARASIDÖVİZPİYASASI GÖSTERGE KURU İŞLEMLERİ (TL/USD)
Aylık Aylık Kurlar Aylık
Ortalama Aylık Toplam (TL/$) Ortalama
Tablo:2
Kaynak: www.tcmb.gov.tr
NOT: Faizler ihale tarihlerine göre verilmiştir. Aynı ay içerisinde birden fazla aynı vadeli ihale yapılmışsa basit aritmetik ortalama alınmıştır.
4.6. Fonlar Takip Müdürlüğü
Fonların Merkez Bankası’na görev olarak verilmiş işlemleri takip etmekle Fonlar Takip Müdürlüğü görevlendirilmiştir. Fonların gelirleri Hazine İç Ödemeler Saymanlığı adına Merkez Bankası’nda açılan Müşterek Fon Hesabına yatırılır. Müştetek Fon’un işleyiş esasları 1992,1993 ve 1994 Yılları Bütçe Kanunlarına ilişkin olarak çıkarılan Bütçe Uygulama Talimatları ile belirlenmiştir.( T.C.M.B. a.g.e, s.26) Müşterek fon hesabında fonlar arası aktarmalar ve söz konusu hesaptan hazine hesaplarına veya fonların kullanımına açık gider hesaplarına yapılacak aktarmalar gelirlerin niteliğine bağlı olarak Merkez Bankası’nca gerçekleştirilmektedir. Fonlar takip Müdürlüğü özetlenen işlemlerle ilgili gerekli talimatları Merkez Bankası Şubelerine vermekte, gerçekleştirilen aktarmaları kontrol etmekte, bir kısım fonun ödeme emirlerini Merekz Bankası Şubelerine iletmekte ve fonların günlük, haftalık, aylık ve yıllık hazırlayarak ilgili devlet kuruluşlarına göndermektedir.

5. İŞÇİ DÖVİZLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
Kambiyo Genel Müdürlüğünde yürütülmekte olan Kredi Mektuplu Döviz Tevdiat Hesaplarına ilgi artınca 1981 yılında İşçi Dövizleri Genel Müdürlüğü kurulmuştur.( T.C.M.B. a.g.e, s.26) Yurtdışında çalışan T.C. Vatandaşlarının tasarruflarının Türkiye ekonomisine kazandırılabilmesi amacıyla, Merkez Bankası nezdinde Kredi Mektuplu Döviz Tevdiat Hesabı Sisteminin kurulmasıdır.
Banka meclisinin 26.03.1976 tarih ve 1383/10982 sayılı kararıyla uygun görülmüştür. Bu kararla oluşturulan Kredi Mektuplu Döviz Tevdiat Hesabı Sistemiyle, yurtdışında döviz geliri elde eden T.C. Vatandaşlarına, Merkez Bankası nezdinde döviz hesabı açtırma imkanı sağlamıştır.
Sistemin uygulamaya başlandığı ilk yıllarda çok sayıda Türk İşçisinin bulunduğu Almanya’da geniş Şube Ağı bulunan Dresdner Bank ile bir anlaşma yapılmış ve Yurtdışında döviz geliri elde eden T.C. Vatandaşlarının Merkez Bankası nezdinde Kredi Mektuplu Döviz Tevdiat Hesabı açtırmak için Dresdner Bank kanalıyla para yatırma, para çekme olanağı sağlanmıştır. Ayrıca, Almanya’da Postbank nezdinde açılan posta çeki hesabı ile de hesap açılmak üzere gönderme olanağı getirilmiştir.
5.1. İşçi Dövizleri Müdürlüğü (Federal Almanya)
Bu müdürlük, Türk parası kıymetini koruma hakkındaki karar ile Merkez Bankası Genelgeleri uyarınca yurtdışındaki T.C. Vatandaşlarının Alman Markı üzerinden açtırdıkları Kredi Mektuplu Döviz Tevdiat Hesapları ve Süper Döviz Hesabı ile ilgili işlemleri yürütmektedir.
5.3. İşçi Sorunları Müdürlüğü
Genel Müdürlük içindeki diğer müdürlükler ile Merkez Bankası içindeki diğer bölümler ve Merkez Bankası dışındaki tüm kurum ve kuruluşlarla koordinasyonu sağlamak suretiyle, Kredi Mektuplu Döviz Tevdiat Hesabı Sistemi başta olmak üzere işçi dövizi ve diğer sorunları ile ilgili mevzuat konusunda yurtdışındaki T.C. Vatandaşlarına gerekli bilgileri vermek ve onların her türlü sorunlarına çözüm getirmekle görevlidir.
5.4. İşçi Dövizleri Kontrol ve Yazışma Müdürlüğü
Dresdner Bank’ın günlük eksterlerine göre düzenlenen kredi mektuplarının kontrol ve sevk işlemleri, iade edilmiş kredi mektuplarının bilgisayara girilmesi ve kasada muhafaza edilmesi, gerektiğinde hesap sahiplerine yeniden sevk edilmesi, tamamen kullanılmış kredi mektuplarının tasnif ve arşivlenmesi işlemlerini yürütmektedir.
5.5. Değerlendirme Müdürlüğü
Başta Kredi Mektuplu Döviz Tevdiat Hesabı olmak üzere, Süper Döviz Hesabı, İşçi Dövizleri, Bedelsiz İthalat ile ilgili olarak yapılan çalışmaları günlük, haftalık, aylık ve üç aylık periyotla da istatistik! açıdan takip etmekte ve değerlendirmelerini yaparak raporlar hazırlamaktadır.
5.6. Bedelsiz İthalat Müdürlüğü
Çeşitli nakil vasıtaları, makine ve mesleki aletlerin bedelsiz ithali ile ilgili işlemleri, ilgili karar, tebliğler ve talimatlar doğrultusunda yürütmek ve bedelsiz ithalatın uygulanması hakkında Merkez Bankası Kanunu’nun 41/11 Maddesinin ikinci paragrafında Merkez Bankası’nın kambiyo denetimini ve dış ticaret rejimi uygulamasını veya benzeri işlemleri benzeri işleri yapmakla görevlendirebileceği belirtilmiştir. Bu hükme dayanarak Merkez Bankası’na verilen görev ve yetkiler çerçevesinde;
• Türk parası kıymetini koruma hakkındaki mevzuatın ihracat bedelinin tahsili ve ithalat bedelinin ödenmesine ilişkin hükümleri,
• İhracatın düzenlenmesi ve desteklenmesine ilişkin karar ve ithalat rejimi kararlan ile bunlara ilişkin yönetmelikler,
• İhracatı teşvik kararı ile yatırımların, döviz kazandırıcı hizmetlerin ve işletmelerin teşviki ve yönlendirilmesine ait esaslara ilişkin karar ve bunlarla ilgili tebliğler,
• Para, Kredi ve Koordinasyon Kurulu’nün ihracat teşviklerine ilişkin kararları ile ilgili olarak Merkez Bankası Şubelerine, Bankalara ve özel finans kurumlarına uygulamaya ilişkin genelgeler yayımlanması, uygulamaların izlenmesi, bu konularda yetkili mercilere teklifler yapılması ve teknik görüşler verilmesi, uygulamada ortaya çıkan sorunlara çözüm bulunması Dış Ticaret Genel Müdürlüğünün görevidir.
Bu görevler, genel müdürlük bünyesindeki dört müdürlük tarafından yapılmaktadır.
GENİŞ EKONOMİK KATEGORİLERİ SINIFLAMASINA GÖRE DIŞ TİCARET
Genel (İhracat) Sermaye Malları (İhracat) Ara Malları (İhracat) Tüketim Mallan (ihracat) Diğer (İhracat) Genel (İthalat) Sermaye Mallan (İthalat) Ara Malları (İthalat) Tüketim Malları (İthalat) Diğer (İthalat)
ULUSLAR ARASI STANDART SANAYİ SINIFLAMASINA GÖRE DIŞ TİCARET
Genel (İhracat)
Tarım ve Ormancılık (İhracat)
Balıkçılık (İhracat)
Madencilik ve Taşocaklığı (İhracat)
Diğer (İhracat)
Genel (İthalat)
Tarım ve Ormancılık (İthalat)
Balıkçılık (İthalat)
Madencilik ve Taşocaklığı (İthalat)
İmalat (İthalat)
Diğer (İthalat)
Kaynak: www.tcmb.gov.tr
6. DIŞ TİCARET GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
6.1. İthalat Müdürlüğü
Türk parası değerini koruma hakkındaki karar ve tebliğlerin ithalat bedellerinin ödenmesine ilişkin hükümleri ile ithalat rejimi kararı ve yönetmeliğin uygulanmasına ilişkin genelgeler yayımlar. Yatırımcıların, döviz kazandırıcı hizmetlerin ve işletmelerin teşvik ve yönlendirilmesine ait esaslara ilişkin karar ve tebliğ uygulaması ile ilgili talimat veriri ve bu mavzuata göre oluşturulmuş olan yatırımlar ve döviz kazandırıcı hizmetleri teşvik fonuna yapılacak tahsilat ve bu fondan yapılacak ödemelerin takibine ilişkin periyodik raporlar hazırlayarak ilgili mercilere gönderir.
6.2. İhracat Müdürlüğü
Türk parası kıymetini koruma hakkındaki karar ve tebliğlerin ihracat bedellerinin tahsili ile ilgili hükümlerine, İhracat Yönetmeliği’nin verdiği yetkiye istinaden Transit Ticaret’in esas ve usullerine ilişkin genelgeler yayımlar.
6.3. Döviz Kazandırıcı İşlemler Müdürlüğü
İhracatı teşvik karar ve tebliğler çerçevesinde gümrük muafıyetli ithalat ile mal ve hizmet ihracı işlemlerinde ve ihracatın finansmanında kullandırılan döviz kredilerinde vergi, resim, harç istisnası uygulanması ve bu istisnaların kaldırılmasına ilişkin genelgeler yayımlar.
6.4. İthalat İstatistikleri Müdürlüğü
Bedeli ithalatla ilgili talep ve transferlerin talebini, denetimini yapar ve bunlara ilişkin istatistiki bilgileri üreterek aylık tablolar ve raporlar halinde ilgili mercilere gönderir. Ayrıca, ihracat teşviklerinde bir güvenlik tedbiri olarak gümrük çıkış beyannamelerine ilişkin gümrüklerce gönderilen bilgileri Merkez Bankası Şubelerine ulaştırır.

Yorum yazın