Çek

Çek

Çek, kullanılmaya hazır provizyona dayalı bir ödeme emridir. Kaydi para ödemelerinde kullanılan başlıca kredi aracıdır.
Bankalar, cari hesap sahiplerine çek karnesi verebilirler. Çek kullanabilecek bir cari hesap sahibi, karnesi yanında değilse, ödeme emrini adi kağıda da yazabilir. Metinde (i) çek sözcüğünün olması, (ii) ödeyecek mali kurumun gösterilmesi, (iii) yazıldığı günü ve yerin belirtilmesi, (iv) ödenecek miktarın kaydedilmesi, (v) yazan kişinin hesap numarası ve imzası olması, (vi) kime nerede ödeneceğinin açıklanması bir senedin hukuken ve fiilen çek niteliğini taşımasına yeterlidir.
Çeki imzalayan cari hesap sahibine keşideci yahut çeken demir. Kendisine ödeme yapılan kimse lehdardır. Çek ödeme yapılacak kişinin adına veya kimliği belirtilmemiş bir hamile yapılabilir. Tahsil edebilecek kişinin kimliği gösterilmemiş bir çek, dolaşım süresinde, bir formalite gerek olmaksızın banknot gibi el değiştirebilir. Ada yazılmış çek ise, ciro işlemiyle devredilebilir. Ada yazılmış bir çekin sırtını imzalayarak devreden kişiye cironta denilir. Devir işleminde tahsil edecek olanın adı belirtilmemişse, yapılan işlem açık ciro’dur.
Çeki ödeyecek kişi, muhataptır. Muhatap, genellikle bir mali kurumdur. Türkiye’de ve diğer bazı ülkelerde, yalnız bankoların çeklere muhatap olabileceklerine dair kanun hükümlerine rastlanmaktadır.
Banknot ile çek arasında, hukuk açısından ayrılıklar vardır. Banknot, devletin resmi parasıdır ve onu reddetmek suçtur. Kendisine ödeme yapılacak birisi, çek kabul etmeyebilir ve banknot isteyebilir. Çekle yapılan muameleler iz bıraktığından, iş hacmini ve kazançlarını vergi dairesinden saklayanlar, karaborsacılar, kaçakçılar, rüşvet alanlar veya başka bir nedenle çekinenler çek kabul etmezler.
Banknot küpürleri, merkez bankası dolaşımda tuttuğu süre boyunca geçerlidir. Uzun ömürlü olmaları dolayısıyla, kaimeler iddihar edilebilir. Çek, çok kısa süre dolaşımda kalan bir ödeme aracıdır. Keşide yerinde ödenecek çeki on günde bankaya ibraz etmek gerekir. Aynı şehirlerde, aynı kıtada veya Akdeniz havzasında keşide edilen ve ödenen çeklerin süresi bir aydır. Kıtalararası çeklerde, süre üç aya çıkabilir. Süresinde ibraz edilmeyen çek, banka tarafından keşideci’ye haber verilmek kaydıyla yine ödenebilir.
Çekin ödeme yapan ve yapılan kişilere kazandırdığı pratik fayda: para tutma, taşıma ve soyma külfetini önlemesidir. Keşideci, birkaç liradan on milyonlara kadar herhangi bir meblağı, ödeme anında bir imza atarak emre hazır hale getirebilir
İktisat açısından çekin özelliği, çift başlı bir ödeme aleti olmasıdır. Satın alma yahut birden fazla yerde hazır olma ve kullanılma olanağı sağlamasıdır. Cari hesap sahibi, parası bankaya yatırılmış iken onu cebinde taşır gibidir. Oysa ki banka, çek karnesi sahibinin cebinde bildiği parayı, bir avans veya plasmana bağlamıştır.
Çeklerin çeşitleri vardır.
Adi çek, açık çek veya basit çek denilen çeklerin tahsil prosedürü lehdarın takdirine bağlıdır. Lehdar çekte yazılı meblağı efektif olarak çekebilir, hesabına geçirtebilir veya bir başka kişiye havale ettirebilir.
Keşideci, cironta veya lehdar, çek’in iç yüzüne hafif eğimli paralel iki çizgi çekebilir. Bu takdirde, ödeme emri çizgili çek karakterini alır. Çizgili çek, yalnız bir mal kuruma ödenebilir. Paralel çizgilerin içine bir banka şubesinin adı yazılmış ise, ödeme başka bir mali kuruma yapılamaz. Çizgili çek, kaybolma ve çalınma tehlikesine karşı, adi çeke üstün bir güvence arzeder.
Çekin muhatap tarafından ödenmesi garanti edilebilir. Tasdikli çek, keşideci yanında bankanın da kayıtsız şartsız ödeme yükümlülüğünü üzerin aldığı bir senettir. Keşidecinin kendisine yabancı bir çevrede ödeme yaptığı, vergi yatırdığı, taahhüt işlerine teminat akçesi bağladığı durumlarda, tasdikli çeklerin kazandırdığı kolaylıklar önemlidir. Tasdikli çek işlemlerine en çok mechant bankers tipindeki mali kurumlarda rastlanmaktadır. Türk ticaret Kanunu, çekin muhataba tasdik ettirilmesini tanımamaktadır.
Keşideci, ödeme yaptığı kimseye güven telkin etmek için bankaya bilgi vererek provizyonun bağlı tutulmasını isteyebilir. Provizyonun ödeme süresince bağlı tutulacağı çeklere, bloke çek denilmektedir. Kanun koyucunun tasdikli çekleri kabul etmediği ülkelerde, aynı fonksiyon bloke çeklerle gerekleştirilmektedir. Çekin ödeme güvenliği aval verecek de temin edilebilir. Aval, muhataptan başka herhangi bir kişinin imzasını taşıyabilir.
Sirküler çek, bir bankanın bütün şubelerinde, ajanslarında ve muhabirlerinde ödenir. Adi çekte muhatabın cari hesabı açan banka şubesi olmasına karşın, sirküler çekin muhatabı gişe sayısı bazen binleri bulan banka örgütünün tümüdür. Adi çek muhatap yerden başka şubede kabul edilmeyebilir, provizyon sormak için bekletilebilir ve hatta iki şube arasındaki muhabere ve münakale işlemi dolayısıyla bir masraf talep edilebilir. Sirküler çek, yer ayırımı gözetilmeksizin lehtarın emniyetle tahsilat yapmasını kolaylaştırmaktadır.
Kasa çekinin keşidecisi ve muhatabı, aynı mali kurumdur. Başka bir deyimle, kasa çeki bankanın kendine verdiği bir ödeme emridir. Bankalar, bazı durumlarda servisler arası veya örgüt içi ödemeleri kasa çekleriyle yapmakta kolaylık görürler. Çek karnesi olmayan müşterilere ödemeler de, cari hesap servislerinin keşide ettikleri çeklerle yapılır.
Dökümanter çek, fatura veya sigorta poliçesi gibi bir belge ile sunulduğundan honore edilmektedir. Çek, kayıtsız şartsız bir ödeme emri olarak tanımlandığına göre, ilişik bir dökümanla ibraz zorunluluğu asli karakterinde bir sapma sayılabilir.
Seyahat çekinin üç özelliği vardır: a) Banknot gibi değeri 10, 20, 50, 100 liralık basılı sabit miktarlar halindedir. b) Tasdikli çekler gibi provizyon endişesi olmaksızın kabul edilir ve sirküler çek gibi her yerde geçerlidir. c) Adi çek karnesi almış birinin parası mevduat hesabında kayıtlı durur, seyahat çeki sahibi ise karnesini alırken bedelini öder. Seyahat çekinin satın alan kimseye yararı, kaybolma ve çalınma tehlikesinden sahibini bir dereceye kadar korumasıdır . Banka ise, müşteri çeki harcayarak bedeli tahsil edilinceye kadar satınalma gücünü kullanabilir.
Bazı ülkelerde, PTT çekli cari hesaplarının rağbet gördüğü dikkate çarpmaktadır. Banka cari hesaplarındaki fonlar piyasanın ve devletin kredi ihtiyaçlarına kullanılmaktadır. PTT cari hesapları ise, hazineyi besleyen ve enflasyonist eğilimleri frenleyici rol oynayan bir kaynaktır. Posta çeklerinin halk ilgisini kazanabilmesi, iki şarta bağlıdır. Hesap sahibi, yer ve hizmet açısından kolayına geliyorsa, PTT şubelerini tercih etmektedir. Bazı ülkelerde bankaların vadesiz mevduata yüzde hesabıyla negatif faiz işletmelerine karşılık, PTT’nin sadece maktu bir masraf kesmesi de, orta halli halkı çekmeye yararlı olmaktadır.

Yorum yazın