Yıldızlar Hakkında Bilgiler

Yıldızlar Hakkında Bilgiler

Gökcisimleri arasında, Güneş gibi kendi başına ışık veren cisimlere yıldız denir, öbür gökcisimleri arasında gezegenler (örneğin, Merih, Dünya, Jüpiter), uydular (örneğin, Ay), göktaşları, kuyrukluyıldızlar ve nebulalar sayılabilir.
Bulutsuz bir gecede gökyüzüne bakıldığında görülen parlak noktalar, çok uzaklarda bulunan yıldızlardır. Bunlar sayılamayacak kadar çoktur. Oysa, görüldüğünden çok daha fazla sayıda yıldız vardır. Gözle görülemeyen yıldızlar teleskop ve öbür bilimsel aygıtlarla gözlenirler. Ayrıca, bilimsel aygıtlarla bile görülemeyen ve belki de hiç gözlenemeyecek olan yıldızlar da vardır. Evrendeki toplam yıldız sayısı belli değildir.
Yıldızlar Dünya atmosferi dışında ve ÇOK uzaklarda bulunurlar. Dünyaya en yakın yıldız Güneştir. Güneş, Dünyadan 150 milyon kilometre uzaklıktadır. öbür yıldızlar Dünyadan ve birbirlerinden milyarlarca kilometre uzakta bulunurlar.
Yıldız ışığı: Yıldızlar ışık yaydıkları için görülebilirler. Bu ışık çok yüksek bir hızla (saniyede 300 000 kilometre) yayılır. Uzayla ilgili hesaplamalarda uzaklıkları belirlemek için “ışık yılı” denilen bir birim kullanılır. Işığın bir yılda aldığı yola (yaklaşık 9,5 trilyon kilometre) bir ışık yılı denir. örneğin, Güneş sistemine en yakın yıldız olan Proksima Centauri 4,3 ışık yılı uzaklıktadır. Ancak teleskoplarla gözlenebilen uzak yıldızlar ise, milyarlarca ışık yılı uzaklıktadırlar. Demek ki bugün gözlenen yıldız ışığı gerçekte milyonlarca yıl önce o yıldızdan yola çıkmıştır ve yıldızın o zamanki durumunu yansıtmaktadır. Işık, bir kaynaktan çıkan bir tür ışınım, yani enerji dalgasıdır. Yıldızların yaydığı öbür ışınım türleri ısı, radyo dalgaları ve X ışınlarıdır.
Zaman zaman yıldızların “göz kırptığından” söz edilir. Gerçekten de yıldız ışığı titremeler yapar. Bunun nedeni, ışığın bize ulaşmadan önce Dünyanın atmosferinden geçmesidir. Atmosferdeki dalgalanmalar yıldız ışığının “göz kırpma”sına yol açar.
Bazı yıldızların parlaklığı ani ve büyük değişimler gösterir. Yaydıkları ışınım miktarı değişkendir. Çoğunlukla yıldızların ışığı sabit ve kararlıdır. Yıldızlar gündüz de ı$ık verirler, ancak göğün mavi rengi görülmelerine engel olur. Bu mavi renk, Güneş ışığının havadaki gaz molekülleri tarafından dağıtılması sonucu ortaya çıkar.
Güneş, yıldızlara verilebilecek iyi bir örnektir. Dünya gibi küresel biçimde, fakat çok daha büyüktür. Güneş, Dünya gibi katı durumda olmayıp, sıcak bir gaz küresidir. Çoğunluğu hidrojen olan bu gaz, sürekli hareket durumundadır. Güneş merkezindeki atomlar arasında “füzyon” denilen bir nükleer tepkime olagelmektedir. Bu tepkimede hidrojenin helyuma dönüşmesi sırasında nükleer enerji açığa çıkar. Nükleer enerji ışınıma dönüşerek uzaya yayılır. Güneşin yaydığı enerji miktarı çok büyüktür. Milyonlarca yıldan beri ışımakta olan Güneş henüz ömrünün gerileme çağına gelmemiştir.
Güneş uzayda belirli bir yörüngede hareket etmektedir. Dünya da Güneşe bağlı olarak yer değiştirir, öbür uzak yıldızlar da hareket ederler. Ancak uzaklık nedeniyle bu hareketin gözlenmesi zordur. Gökyüzünde tüm yıldızlar doğudan batıya doğru hareket durumunda görünürler. Bu görünür hareket, gerçekte Dünyanın kendi ekseni çevresinde batıdan doğuya doğru dönüşünün sonucudur.
Yıldızların hareketi: Yıldızların uzaydaki konumlarını daha iyi anlayabilmek için gözyüzünü büyük bir küre olarak düşünmek gerekir. Bu kürenin merkezinde Dünya bulunur. Dünyadan bakıldığında kürenin yüzeyi içinden görülür. Tüm yıldızların bu küre yüzeyinde yer aldığı kabul edilir. Astronomide bu imgesel küreye “gökküresi” adı verilir.
Herhangi bir zamanda yapılan gözlemde gökküresinin, bulunulan yatay düzlemin üstünde kalan yarımküresi görülebilir, öbür yarımkürenin görülmesini Dünya engeller. Başka bir bölgede bulunan gözlemci gökküresinin başka bir bölümünü görür.
Dünya döndükçe, gökküresinin öbür bölgeleri görüş alanına girer. Bir bölüm doğu ufkundan belirirken, başka bir bölüm batıdan kaybolur. Bu da, gökküresinin Dünya çevresinde döndüğü izlenimini verir. Gökküresinin dönme ekseninin kutupları Dünyanın kutuplarıyla tam çakışmaz. Kuzey gök kutbu Kutup Yıldızı (Polaris) ile kabaca belirlenmiştir:
Gökküresi üzerinde bir yıldızın konumu çok yavaş değişir. Hareketi yüzyıllar boyunca bile zor farkedilebilen uzak yıldızlara bu nedenle sabit yıldızlar da denir.
Bazı yıldızlar gökküresi üzerinde takımlar oluştururlar. Burç denilen bu takımyıldızlara eski uygarlıklarda, benzetme yoluyla oğlak, yengeç, vb. adlar verilmiştir.
En bilinen takımyıldız Büyük Ayıdır (Ursus Majör). Büyük Ayı’nın en parlak yedi yıldızı bir cezveye benzetilir. Gökküresi üzerindeki yeri Kutup Yıldızına yakındır.
Gökyüzünde görülen her parlak nokta yıldız değildir. örneğin, Venüs çoğu kez yanlış olarak parlak bir yıldız sanılır. Oysa Venüs, Dünya gibi Güneş çevresinde dönen bir gezegendir. Gezegenlerin, yıldızlar gibi kendilerine özgü bir ışığı yoktur. Güneş ışığını yansıttıkları için parlak görünürler. Gezegenlerin yeri geceden geceye değişir.
İnsanlar yıldızların yerini saptamak için yüzyıllardan beri çalışmışlardır. Günümüzde astronomi bilimi yıldızlar hakkında, yerlerinin saptanmasından çok daha fazla bilgi verebilmektedir. Astronomi sözcüğü eski Yunancada “yıldız yasaları” anlanıma gelir.
Günümüzde, yıldızların hareketleri çok daha iyi anlaşılmıştır. Yıldızlar galaksi denilen büyük kümeler içinde yer almaktadırlar. Her galakside milyonlarca yıldız bulunur. Galaksi içinde kütlesel çekim kuvveti yıldızları bir arada tutar. Galaksiler uzayda dev bir topaç gibi dönerler. Bizim Güneşimizin yer aldığı galaksiye Samanyolu denir. Güneş, Samanyolu merkezi çevresinde bir dönüşünü 225 milyon yılda tamamlar.
Yıldız grupları: Galaksilerdeki yıldızların tümü de bağımsız değildir. Bazı yıldızlar “ikili” ya da “çift” olur. Çıplak gözle bakıldığında tek bir yıldız gibi görünürse de gerçekte iki ayrı yıldızdan oluşurlar. Bazı İkililerin, teleskopla gözlenmesiyle, iki ayrı yıldızdan oluştukları görülebilir. İki yıldız karşılıklı çekim kuvveti nedeniyle, birbiri çevresinde dönerek uzayda ilerler.
Akyıldız da denilen Sirius ikili bir yıldızdır; gökyüzünde gördüğümüz en parlak yıldızdır. Yanında bir ikinci yıldız vardır. Büyükköpek takımyıldızında yer alan Akyıldız, diğer yıldızlardan farklı bir yörünge izler. 150 yılda aldığı yol Ayın çapı kadardır. Akyıldız, tek bir yıldız olsaydı bir doğru boyunca gitmesi gerekirdi. Oysa, salınımlar yapmaktadır. Bu salınım hareketi bulunduktan sonra Akyıldızın yanındaki yıldız da gözlenebildi ve bu iki yıldıza Sirius A ve Sirius B adları verildi.
İkili sistemlere başka bir örnek örten ikili yıldızlardır. Bu tür ikili, parlaklığı değişken bir tek yıldız gibi görünür, iki yıldız birbiri çevresinde döndükçe yıldızlardan biri Dünya ile öbür yıldızın arasına girer ve çıkar. Birinci yıldız İkinciyi örttüğü zaman ışığın bir bölümünün bize ulaşmasını engeller ve biz yıldızı biraz sönük görürüz. Yine, ikinci yıldız birincinin önüne geçtiğinde, toplam ışıkta bir azalma olur. Yıldızlardan daha parlak olan örtüldüğünde sönüklük daha belirgindir. Umacı (Algol) yıldızı “örten” İkililere örnektir. Yıldızlar üçlü, dörtlü ve daha fazla gruplar biçiminde bulunabilirler. Gerçekte pek az yıldız (Güneş gibi) tek başına bulunmaktadır. Güneşe en yakın yıldız olan Proksima Centauri üçlü bir sistemin üyesidir, öbür iki yıldız çok parlak Alfa Centauri yıldızını oluştururlar.
Bazı yıldızlar birbirine çok yakın gibi görünürler, ama gerçekte bu denli yakın değildirler. Bunun nedeni, bu yıldızların gözyüzünde aynı doğrultuda olmalarıdır. Bu yıldızların gerçekte aynı sistemde olup olmadıklarını bulmak için, her birinin Dünyadan ne kadar uzakta olduğunu bilmek gerekir.
Yıldızların görünür hareketleri ölçülerek uzaklıkları bulunabilir. Yakındaki bir yıldız yıl boyunca hareket ediyormuş gibi görünür. Dünya Güneş çevresinde dönerken, yıldız Dünya yörüngesinin çeşitli yerlerinde farklı doğrultularda gözlenir. Bu durumda, yıldızın görünür hareketi öbür uzak yıldızların bulunduğu bir fon üzerinde küçük bir çember ya da elips olur.
Yıldızın bu görünür hareketine, o yıldızın paralaksı denir. Dünyanın kendi yörüngesinde aldığı yolun uzaklığı bilinmektedir. Bu uzaklık ile yıldızın paralaks açısı kullanılarak o yıldızın uzaklığı bulunur.
Yıldız paralaksları çok küçük olup derecenin ondalık kesri kadardır. Yıldız 150 milyon ışık yılından daha uzakta ise, paralaks ölçülemeyecek kadar küçük olur. Bu durumda yıldızın uzaklığının başka yöntemlerle bulunması gerekir.
Bir yıldızın parlaklığı, uzaklığı hakkında bir ipucu sayılır. Işığı ne kadar zayıfsa, yıldız o kadar uzak olabilir. Fakat ayrıca yıldızın gerçekte ne kadar parlak olduğu da bilinmelidir. Çünkü sönük bir yıldızsa, yakında olsa bile görünmeyecektir. Buna karşılık, çok parlak bir yıldız çok uzaktan bile görünür.

Yorum yazın