Ay’ın Karmaşık Hareketleri

Ay’ın Karmaşık Hareketleri
Ay’ın gece yarısı gökyüzündeki görünümü gerçekten güzeldir ve bu olgu bize basit bir doğa olayı gibi görünebilir. Oysa pek çok değişikliği gözleyen ay bilimcilerine göre, bu görünüm gerçekte o kadar basit değildir.
Bununla birlikte, genel olarak, Ay’ın şu iki ana hareketi önemlidir:
1) Ay, kendi ekseni çevresinde döner.
2) Ay, Dünya’nın çevresinde döner. Ay’ın Dünya’nın çevresindeki yoluna Ay’ın yörüngesi denir. Ay, yörüngesi çevresindeki dolanımını 27 gün 36 dakikada tamamlar. Ay’la ilgili bir diğer ilginç olgu, Ay’ın kendi ekseni çevresinde bir kez dolanımını da aynı sürede tamamlamasıdır. Yani, Ay’ın hem kendi ekseni çevresinde, hem de Dünya çevresinde dolanması için geçen zaman aynıdır. Bu yüzden Dünya’dan bakıldığında Ay’ın her zaman aynı yüzü görülür. Ay’ın öteki yüzünü Dünya’dan kimse göremez. Bunu görebilmek için insanın, Ay’ın çevresinde dolanması gerekir.
Ay’ın, DUnya’ya bakan yüzünde durduğunuzda, Dünya’nın dönme süresi 24 saat olduğu için, onun her yerini görebilirsiniz. Galilei’nin dediği gibi: “Dünya, Ay’ın yalnızca yarısını görüyor, Ay’ ın da yalnızca yarısı Dünya’nın her yanını görebiliyor.”
Pek çok gökbilimci, Ay’ın Dünya’ya bakan yüzünde gelgitlerin neden olduğu dev bir çıkıntı bulunduğuna inanmaktadır. Bu gökbilimcilerine göre, Dünya’nın’yerçekim alanı bu çıkıntıyla “kilitlenmiştir” ve dolayısıyla Ay’ın hep aynı yüzü Dünya’ya bakar.
Aslında, bizler Ay’ın yarısından çoğunu, hemen hemen yüzde altmışını görürüz. Bu da, Ay’ın yörüngesinin yumurtamsı (eliptik, beyzi) olmasındandır. Ay’ın yörüngesinin bu biçimi hızını etkiler. Şimdi bu olguyu daha yakından inceleyelim:
1600’lerin başında, ünlü gökbilimci Johannes Kepler, gezegenlerin hareket yasalarını keşfetti. Bu yasaların İkincisine göre, Ay Dünya’ya uzak olduğunda, yakın olduğu zamankinden daha yavaş seyreder, yani hızı azalır. (Şekil: 4)
Ay A noktasında iken Dünya’dan onu hilâl olarak görürüz. Bir hafta sonra dörtte bir büyüklu- ğündedir. Ayın dörtte biri geçmiş ve Ay kendi ekseni çevresinde dörtte birlik dönüşünü tamamlamıştır. Ama, A’dan B’ye daha yavaş gittiği için yörüngesi üzerindeki yolun dörtte birini almamıştır.
Ay B’de iken, onun sol kenarının biraz ötesini görebiliriz. Bu durumda sol kenarın 6 derece kadar ötesini görürüz. Ay B’den C’ye giderken hızlanır ve C noktasında, yani dolunay durumunda, dö-‘ hüş farkını kapatır. C’den D’ye giderken, D’den A’ya gittiği zamankinden hızlıdır. Yedi günlük bu süre içinde dönüşünün son dörtte birini tamamlar. Bu durumda da sağ kenarın 6° kadar ötesini görmek mümkündür.
Ay’ın bize görünen yüzünün biraz olsun ötesini görebilmemiz olgusu, ilk gökbilimcilerin bazılarını, bunu bir dengeleme (Liberasyon) olarak tanımlamaya zorladı. (Libra, yükselip alçalarak sonunda dengeye gelen terazi anlamında Latince bir sözcüktür). Ay da sanki bir terazi gibi boşlukta dengelenerek öbür yüzünü biraz olsun bize göstermektedir.
Üç tür dengeleme vardır. Birincisi, şimdi açıkladığımız boylam dengelemesidir. Bir de enlem dengelemesi vardır ki, bu da Ay’ın kuzey ve güney uçlarının biraz daha ötesini görmemizi sağlar.
Ay’ın kuzey — güney ekseni, yörüngeden 6 derece 41 dakika eğiktir. ( Şekil: 6 ) Ay’ın kuzey
ucu Dünyaya dönükken o ucun 6 derece 41 dakika ötesini gözleyebilirsiniz.
Dengelemenin üçüncü türü ise, günlük dengelemedir. Bu dengeleme Dünya’nın dönüşüne bağlıdır. Ay doğarken onun doğu kenarının biraz ötesini, Ay batarken ise batı kenarının ötesini görebiliriz. (Şekil: 5)
Bu dengelemeler sonucu, Ay’ın bize dönük yüzünün yanı sıra, öteki yüzünün de yüzde 9 kadarını görebilmekteyiz. Sonuç olarak tümüyle, Ay’ın bize yakın yüzünün yüzde 59’unu inceleyebiliyoruz.

Yorum yazın