Devoniyen Dönemi – Devoniyen Devri

Devoniyen Dönemi – Devoniyen Devri

Devoniyen devri, balıkların çoğalıp çeşitlenerek denizlere egemen olduğu önemli bir devirdir. Aynı zamanda da bitkilerin geliştiği, ilk ormanların ortaya çıktığı ve hayvanların karaya sağlam biçimde yerleştiği devirdir.
Devoniyen devri 400 milyon yıl önce başlayıp 65 milyon yıl kadar sürdü. Birinci zamanın ilk üç devrinin (Kambriyen, Ordovisyen ve Silüryen) kapsadığı 155 milyon yıllık süre ile karşılaştırılırsa, kısa sayılabilecek bir zaman parçasıydı. Devoniyen devrindeki evrimsel değişiklikler, bu devri öncekilerden açıkça ayırıp, gelecektekilere bağlayacak kadar önemlidir. Devoniyen’in özellikleri, önceki devirleri belirleyenlerle temelde aynıydı; ama bu devirde organizmalar değişik ortamlara daha iyi uyarlandılar.
Devoniyen devrinin başlıca özelliği, omurgalılarda temel bir organın, akciğerin ortaya çıkışıdır. Hayvanların karaya yerleşmesinde işlevsel bir önem taşıyan bu organ bu yüzden belirleyicidir. Akciğer, bir hayvanın oksijen yedeğini yenilemek için suya dönmesine gerek olmadan uzun süre karada kalabilmesini sağladı. Başlangıçta bir yardımcı yada su hayvanlarında acil durumlarda solunumu sağlayan bir solunum aracı olarak ortaya çıktı (dipnoilerde). Dipnoilerin (akciğerli balıklar) hem karada, hem de su ortamında yaşamlarını elverişli kılan iki solunum sistemleri vardı.
Devoniyen devrinin başka bir önemli özelliği olan üst ve alt üyelerin ortaya çıkışı, karada hayvan yaşamının ortaya çıkışıyla sıkı sıkıya bağlantılıdır. Üyeler, canlının gövdesini suyun kaldırma gücünün kaldıramadığı ortamlarda hareketi sağladı. Devoniyen devrinin akciğerli balıklarında yüzgeçler çiftlendi. Bu hayvanların belirli mevsimlerde kuruyan bataklık ve derelerde yaşaması, onları karasal yaşama itti. İkili bir solunum sistemleri olduğu için, yaşamalarını karada kolaylıkla sürdürebildiler. Çift yüzgeçlerinin yardımıyla karada hareket edebildiler. Bu nedenle akciğerli balıklar, hareketi iki çift üye tarafından sağlanan organizmalar olan dörtbacaklıların atası sayılır. Zamanın akışı içinde, dörtbacaklılar büyük ölçüde gelişeceklerdi.
Bilinen jeolojik olgular da, bu devre raslar; ama gene de, karaların sınırlarını ve evrimini gösteren kesin bir harita çizmek olanaksızdır. Yalnızca, günümüz kıtalarının hangi bölümlerinin suyun üstünde, hangi bölümlerinin suyun altında kaldığı bilinmektedir. Sözgelimi, Kuzey Amerika ile Kuzey Avrupa arasında bir köprü oluşturan Kuzey Atlantik kıtası, Devoniyen devrinde hâlâ vardı.
Devoniyen devrinin başlarında, kıtalar azami büyüklüklerine ulaşmışlardı (O devirden sonra yeryüzünde hiç bir zaman bu kadar çok kara olmamıştır). Zamanla, karaların bir bölümü su altında kaldı ve kıtaların sınırları kayarak onlara bugünkü kıtalardan çok daha başka bir görünüm kazandırdı. Özellikle, Kaledonya sıradağı denizin altında kaldı. Bu, Devoniyen devrindeki başlıca yeryüzü hareketlerinden biriydi. Devrin sonlarına doğru Afrika’da Ümit burnu yakınlarında açıkça görülen buzul kalıntılarının da kanıtladığı gibi, iklim soğudu ve buzullar oluştu.

Devoniyen kayaları, yeryüzünün en güzel görüntülerinden birini oluşturur. Bunlar arasında Almanya’daki kuzey Ren bölgesi, Fransa’da Ardenne’ler ve Brest limanı, New York’ta Catskill dağları ve İngiltere’de Devoniyen devrine adını veren Devonshire’in güney kıyıları sayılabilir.

Devoniyen devri, aşağı yukarı günümüzden 400 milyon yıl önce başlayıp, yaklaşık 60 milyon yıl süren bir jeolojik devirdir. Adını bu kayaların ilk incelendiği yer olan İngiltere’deki Devon’dan alır. Devoniyen kaya oluşumlarına Avrupa’nın bazı bölgelerinde olduğu gibi, Kuzey Amerika’nın batısında ve gene Kuzey Amerika’nın başlıca dağlık bölgelerinde de raslanır.
Bu devirden kalma balık fosillerinin bolluğu yüzünden, Devoniyen devrine bazen «balıklar devri» de denir. Yalnızca Kuzey Amerika’da, tümü Devoniyen devrinden kalma 100’den çok balık türü bulunmuştur.
Devoniyen devrinden kalan tortu ve fosillerden anlaşıldığına göre, iklim ılımandı ve günümüzde Kuzey Atlantik kıtası denilen bölgede tatlı su hayvanları ve ilkel bitkiler
bulunuyordu. Deniz bugünkü kıtalar üstünde genişçe yayılmıştı.
Devoniyen’in son zamanlarında, ilk dörtayaklı omurgalılar evrim geçirerek karaya yerleşmeye başladılar. Bu dönemde, türlerin bolluğunun iki ana nedeni vardı: 1) Tatlı su göllerinin, türlerin tecridini ve korunmasını sağlaması; 2) Kuru toprakların ortaya çıkmasının uyarlanma ve yaşamı sürdürme sürecini hızlandırması.

Her jeolojik yaş, evrim sürecinde göze çarpan bir adımla belirlenir. Günümüzden 400 milyon yıl önce başlayıp yaklaşık 50 milyon yıl sonra sona eren Devoniyen devri, bitkisel yaşamın karaları hızla kapladığı ve ilk ikiyaşayışlıların karaya adım atmaya başladıkları devirdi. Gerçi bitkiler karaya zaten yayılmışlardı ve eldeki bazı verilere göre günümüzden en az 550 mil yon yıl önce —Kambriyen devrin de— karaları kaplıyorlardı. Ama Devoniyen devri boyunca, bitkilerde büyük bir çeşitlenme oldu. Bunda şaşılacak bir yan yoktu; çünkü, yeni bir yaşam alanı —kuru toprak— ortaya çıkmış ve toprağın sağladığı çeşitli uygun ortamlarda yaşayabilecek yeni türler evrimleşmişti. Devoniyen’in sonunda, en azından damarlı bitkilerin altbölümlerinin bazı üyeleri yaşamaktaydı. Hayvanlar,beslenme açısından bitkilere bağımlıdırlar ve bu yüzden her yeni yaşam alanına önce bitkiler, daha sonra da hayvanlar yerleşir. İlk omurgalıların (solunum yapan balıklar ve ikiyaşayışlılar) karaya çıkması, Devoniyen devrinde oldu. Ama karada yaşayan omurgalıların gerçek çeşitlenmesi, Devoniyen’i izleyen devirlerde gerçekleşti. Böcekler ve ‘karada yaşayan öteki omurgasızlar da, sonraki devirlerde büyük ölçüde çeşitlendiler.
Devoniyen denizlerinde, deniz omurgasızlarının birçok çeşidi ve bazı omurgalılar (çenesiz balıklar, zırhlı ve pullu balıklar ve solunum yapabilen saçak yüzgeçliler) yaşıyordu. Devoniyen devrine, balıkların bolluğu yüzünden, «balıklar çağı» da denir.

Etiketler: ,

Yorum yazın