Yıllık Nedir

Yıllık Nedir

YILLIK, bir yılın olaylarını, adını taşıdığı konu, organ, tür vb. açısından-derleyip anan, özetleyip değerlendiren, gerekli sınıflamakla açıklayıp yorumlayan, yılda bir çıkan eser, (Eski karşılığı salname); Farsça bileşik ad: sâlnâme.

Yerin Güneş çevresindeki bir tam dolamınının zaman bakımından birim adı olan yıl (sene), öteki zaman parçaları arasında ortalama bir boyutu belirler; ne gün, hafta, ay gibi çabucak biten bir dönemdir, ne yüzyıl gibi insan ömrünü aşan ufuk genişliğinde görünür. Doğumdan başlayan bir yıllık zaman, her insan için bir yaş olduğu gibi, başlangıcının anılıp değerlendirilmesi gereken toplumsal kurum ve olaylar için de yıldönümü (tıpkı yılbaşı gibi), olanaklar içindeki en uygun anış törenlerini işaret eder. Bu yüzden en eski çağlardan başlayarak hemen her toplumda bir yıllık olayları değerlendirme, anma, kutlama., aşağı yukarı ortak bir yönteme dönüşmüştür.

En eski yıllık örneklerine Eski Mezopotamya ile Anadolu’da rastlanmaktadır. Asur, Babil, Hitit krallarının, saltanatları süresinde yaptıklarını, yakın komşularıyla ilişkilerini, yeterli doğrulukla yıllıklara yazdırdıkları bilinmektedir. Benzerlerinin çoğunun yitirilmiş olduğunu düşündüren bu gibi eserlerin bazıları ele de geçmiştir: Hitit Kralı II. Murşili (İÖ1345-1310), yıllara ayırdığı saltanat süresini titizlikle özetlettiği gibi geriye bakışlarla babası Şuppiluliuma’nın dönemini de (İÖ 1380-1345) önem noktalarıyla anımsatmaktadır. Asurbanipal kitaplığında İÖ 15.-8. yy’ları yansıtan yıllık kopyaları bulunmuştur. I. Tıglatpleser dönemini belirleyen tabletler de ele geçmiştir.

Antik Çağ’ın ilk yıllık örnekleri Roma’da-dır. Tarihçi Quintus Ennius (İÖ 239-169), tarih içerikli eserini yıllık biçiminde yazan ilk kişi sayılır. Bu örneğin en yetkin örneğiyse Marcus Porcius Cato’nun (İÖ 234-149) Origines eseri sayılır. P. Cornelius Tacitus ise (İS 55-120) Annates (Yıllıklar) adını verdiği eserinhde, İS 14-68 arasındaki çeşitli olayları yıllara göre değerlendirerek sergiler. Böylece yıllık biçimindeki tarih yazıcılığı Roma’dan Bizans’a geçerek yaşar, sayısız örnek yaratılır bu türde. Batı dünyasının yıllık örnekleri de Bizans etkisinde kalan uluslarca kaleme alınır. Örnekleri 8.yy’a kadar giden bu örneklerin yaratıcıları genellikle kilise büyükleridir. Daha çok dinsel olay ve törenlerle bağıntılı olarak kaleme alınan bu örnekler, Ortaçağ Avrapası’nın siyasal olaylarını izleme olanağı da vermektedir.

Osmanlı İmparatorluğu’nda dağınık ve kişisel çabalar biçiminde başlayan tarihçilik, zamanla Divanı Hümayun’a bağlı, re-isülküttaplık buyruğunda sürekli bir göreve dönüşmüştür: Vakanüvislik. 18.yy ortalarından başlayarak kurala bağlanan ‘zamanın olaylarını yazmakla sorumlu resmi devlet tarihçiliği’ eski, şehnâmecilehn yerini alarak yirminci yüzyıl başlarına kadar sürmüştür; bu dönem tarihçiliğinin hemen bütür belgeleri eldedir (Vuznâme, vakayiname).

ilk resmî salnâmenin, Tanzimat döneminde hazırlandığı belirtilir (Hayrullan Efendi, Ahmet Cevdet, Ahmet Vefik Efendiler; sonra paşa, 1847). Abdülaziz döneminde bir yarıdan vilâyet (il), bir yandan nezaret (bakanlık) yıllıklarının derlenip yayımlanması hemen hemen bir kurala dönüşmüştür; yanı sıra özel görevle yükümlü bir dairenin (Sicill-i Ahval-i Memûrin Dairesi) devlet kadrolarını saptayan derlemeleri ortaya çıkar: Sâlnâme-i Devlet-i Aliyye-i Os-mâniye (1918’e kadar), imparatorluğun yıkılışına kadar süren öteki sâlnâme örneklerinin başlıcaları şunlardı: Salnâme-i Askerî, Salnâme-i Nezârehi Umur-i Hariciye, Maarif Nezâreti Salnâmesi, ilmiyye Salnâmesi vb. İl olarak da Trabzon ile (1865), eski Tuna vilâyetinin önceliği vardır (1869). Ali Suavi’nin, Avrupa’da bulunduğu yıllarda ilk özel sâlnâmeyi hazırladığı kabul edilir (Paris’te bas. Türkiye, 1871). Devlet sâlnâmesi adıyla Cumhuriyetten sonra da çıkarılan eser (1925-1941), yerini daha çağdaş örneklere bırakacaktır.

Belli kurumların ya da kişilerin, okurlarına bir anı yardımı ve güvenilir belge sunma gereksinimiyle hazırladığı, sunduğu yıllıklar hiçbir belli kalıba sığdırılmayacak kadar çok ve çeşitlidir. Söz gelimi bir dönemde De Yayınevi, ‘Mehmet Fuat’ın Seçtikleri’ başlığı altında bir yıl içinde yayımlanmış en değerli yazı örneklerini sunmuştu. Yaşar Nabi Nayır ise Varlık Yıllığı adı altında bir yılın olay ve ürünlerini tür tür değerlendiren imzalı tanıtma yazılarıyla başlayarak dergisinde yer bulamamış-ya-yımlanmamış örnekleri sunardı (ek bilgiler taşıyan başka listelerle birlikte). Bir görünüp kaybolan Sinan Yıllığı, şimdi yayımını bitirmiş gözüken Nesin Yıllığı, yalnızca bir iki yıl çıkarılabilmiş Türk Edebiyatçılar Birliği Yıllığı.. şimdi arasında da bulunmaz geçmişin örnekleridir. Milliyet, Cumhuriyet, Hürriyet gazetelerinin-kendi geçerlik ölçülerine göre-sundukları yıllıklar birbirine pek benzemez. Dünya Yıllığı ise yararlı bir almanak kimliğini koruyarak sürmektedir.

Gazete okuruna, öğrenim gençliğiyle me-raklı-ilgili izleyicilere her yıl değişen dünyanın bütün olaylarıyla durumlarını kendi dillerinde sunan tanınmış yıllıklar arasında önde gelenler: Ders Fischer WeltAI-manach, Whitaker’s Almanac, The Americana Annual, The Stateman’s Year-Book, The Annual Register, Knaursk Welt-spiegel, Encyclopodia Year Book vb.

Yorum yazın