Yidiş Dili

Yidiş Dili

Yahudi Almancası. Bilginlerin bir varsayım olarak andıkları Yiddiscland topraklarının sınırları belli olmayan bir yapıda orta Arvupa’da yer aldığı, bir Germen lehçesine ibranicenin karışmasıyla oluşmuş bu dili konuşan İsrail dışındaki Yahudilerce (diaspora) edebiyat aracı olarak yaşatıldığı belirtilir. Almancası (Yahudi karşılığı) JCıdisch olan sözcük İngilizcede Yid-dish biçimini aldı (Akademilerce 1864’ten bu yana geçerliği kabul edilmiştir). Öncelikle Doğu Avrupa’daki Yahudi toplulukları (Polonya, Litvanya, Macaristan, Yugoslavya, Romanya) yanı sıra Rhin kıyılarında yerleşmiş olanların da (G. Almanya, Avusturya, İsviçre..) yaşatmaya çalıştıkları dil, sözlü ürünleriyle yüzyıllarca direndikten sonra 16.yy’da ilk yazılı ürünlerine kavuştu: Kutsal Kitap yorumları, dinsel anlatılar daha sonra Yahudi tarihinden konu alan destansı şiirler. İS 1000 yıllarından başlatılan bu yeni karışım, Almanya’dan göç eden Amerika Yahudilerince bugün de yaşatılmaya çalışılmaktadır. Çünkü bir dönemde (Haskala dönemi) Klasik ibranicenin ana dil olarak canlan-dırılışı, bu yerel özellikli konuşma dilini iyice engellemişti (18.yy-19.yy yarısına kadar). Kuruluşu yüzyılımızın ortalarına varan (1948) yeni İsrail Devleti de resmi dil olarak ibrenice’yi yürürlüğe koyduğu için Yidiş dili orada da geçerliğini yitirmiş oldu. Yidiş dilini edebiyat eserlerinde bilinçle kullanan başlıca yazarlar: İsrail Ak-senfield (1787-1866), Salomon Ettinger (1800-1856), Beri Broder (1815-1880), A.B. Gottlober (1811-1899), M. Gordon (1823-1890), Abramoviç (Mendele-Mocher-Sefa Rim) 1836-1917, SOlem Aleyhem (1859-1916), İ.L. Peretz (Perez) 1851-1915, İ.J. Linettski (1839-1915), A. Goldfaden (1840-1908), J. Gordin (1853-1909), Anskiy (1863-1920), M. Ro-senfeld (1862-1923), Incil’i Yahudi Alman-casına şiirle çeviren Yehoas (1871-1927), A. Reisen (1876-1951), Solem Aş (1881-1957), Morris Winchevsky (1856-1933), David Edelstadt (1866-1892), A. Cohen (1860-1951), A. Liesin (1872-1938), S. Libin (1872-1955), L. Kobrim (1872-1946) vb.

Yine de Yidiş dili, varlığını koruyup kurtaracak atılımlar yaratmadı değil: Kudüs’te toplanan Yidiş Dili ve Kültürü Kongresi’-nin (1976) ardından bu dildeki başarısıyla Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanan

(1978) ABD0Iİ yazar isaac Besavis Sin-ger’in (Varşova 1904) eserinin yarattığı ilgi (bak. XIII/7842). Bu arada ikinci Dünya Savaşı’nın ve özellikle Nazi yönetiminin düşman sayıp yok etmek istediği Yahudi halkının çektiği acıları dile getiren ortak (anonim)-belfesel anı ve anlatılar yanı sıra (yizkor’ar) Filistin’e yerleşip geçmişlerini edebiyat plânında değerlendiren yeni bir kuşakta yetişti: Rachel Bimwol, isa-ac ianasowicz, Abraham Suzkever (1913), Jacob Friedmann (1910-1972), Mordehay Tsanin (1916), Salomon Roit-man (1910), Eli Schectman (1908), isai Spiegel (1906), Joseph Papiernikov (1899), Binem Heller (1908) vb.

İsrail’in başlıca kent üniversitelerinde Yidiş Dili ve Edebiyatı kürsülerinin kuruluşu ve çalışmaları, yayın organlarının artışı Yidiş dilindeki eserlerin yeniden basım olanağı buluşu, New York’ta konuyu bir araştırma amacı sayan enstitünün (YIWO), çabası, sözlük ve ansiklopedilerin hazır-lanışı, edebiyat tarihinin derlenip toplanması.. Özellikle ABD’de olumlu gelişimlerin adımları oldu, buna karşın SSCB’de-ki iki eylem (1930, 1950’li yıllar) oradaki gelişimi hemen hemen durdurdu, işken-celi ölümlerle dünyadan vakitsiz ayrılan-ların yanı sıra yaralı-bitkin ve umutsuz bir kuşağın arta kalanlarından; izak Kipnis (1886-1974), Zalmen Vendrof (1879-1971), Moiz Belenki (1910), Polonya ve Macaristan’daki uygulamalar da Yidiş dili için bir canlanışını ifade etmez. Yine de Arjantin, Güney Afrika, İngiltere (Londra), Fransa (Paris) gibi ülkelerde de geçmişini unutmaya yatkın yeni Yahudi gençliğini tarihlerinin değerlerine çağıran yayınlarla etkin olan Yidiş yazarları vardır. En ünlüleri Nobel’in yarattığı yankıyla öne çıkan Singer olmak üzere.

Yorum yazın