Yeni Platonculuk Nedir

Yeni Platonculuk Nedir

YENİPLATONCULUK, fels., İS. 3 yy da İskenderiye’de ortaya çıkan, çeşitli gelişim yerlerinde 6. yy.’a kadar geçerliğini koruyan felsefe dizgesi (sistem); gizemciliğe (mistisizm) dönüşen Platonculuk. (Nev Eflâtuniyye, Eflâtuniyye-i Cedide, Yeni Eflâtunculuk, Neo Platonisme). Yeni bir kültür merkezi olarak yoğunlaşıp zenginleşen İskenderiye’de Ammonius Sakkas’-ın okulunda yetişen Plotinos’un (203-270) geliştirip açıkladığı görüş, her çeşit özdekçiliği (maddecilik, matérialisme) yadsıyan, tümüyle tinsel (ruhanî, manevî, sprituel) yoruma dayalı bir felsefe sayılır; katıksız bir idalizm diye de tanımlanır. Bu açıdan bütün dinsel inançların etkisinde kalmış, antik çağ Yunan filozoflarının düşünceleri (Platon, Aristoteles, Pitagoras, Stoa öğretileri..) Hıristiyanlığın ilkeleriyle kaynaş-tırılmıştır. İskenderiye’de Sakkas’ın açıkladığı ilkeler, öğrencisi Plotinos’ca Roma’-da yaygın duruma getirilmiştir (244’ten sonra). Onun derslerini yazıya geçiren çömezi Porphyrios, onun da izleyicisi iamb-likhos, Aedesiüs gibi kişiler Suriye, Anadolu’da etki sahibi olurlarken Plutarkhos’-un da Atina’da yeni bir çevre edindiği bilinir (Atina okulunun, 529’da İustinianos’-un buyruğuyla kapatıldığı; Damaskios ve Simplikios’un doğuya gidip İran’a sığındıkları belirtilir).

Evrensel oluşumu yalnızca tinsel öze bağlayan Plotinos, yar olan her şeyin kaynağını Tanrı’da (Bir’de) butur. Q kaynaktan gelen her şeyin yine o başlangıca dönmesi de zorunluktur.- Ruhlar, insanlar, nesneler; teşkil varlıklarının aşamalarını anlamak, sonuç çıkarmak, gizemci seziş basamaklarıyla aşarak yine ruhsal öze doğru yükselecektir. Kısaca dünyaya inince öz-dekleşmiş (maddeleşmiş) olan varlıklar, ruhsal gelişimlerinin ana amacı olan mutlak Bir’e (Tanrı) ulaşmanın esrimesini (sudur ve uruç) yaşamak mutluluğuna erebilirler. Çünkü Tanrılık yaşamdan ayrılınca maddileşmiş olan yeryüzü varlıkları, her şeyin iyiliğini isteyen Baba’ya (Tanrl-ya), bu cezayı çektikten sonra yeniden ermek talihine sahiptirler. Plotinos’a göre bu eriş yolunun araçları sanat, sevgi, felsefedir. İslâm düşüncesinde kökü Platon’-un idealizmine dayalı tasavvuf (sırrîlik, mistisizm), eski Yunan felsefesini yeni tek Tanrılı dinsel görüşlerle kaynaştıran bu tutumun etkisinde serpilmiştir. Birçok düşünüre göre i slâm-Türk mutasavvıflarının, ayrıntılarla dallaıp budaklandıkları temel görüşleri, kökü Platonculuğa dayalı olmakla birlikte Hıristiyanlığın da değerlerini taşıyan bu Yeni Platonculuğa daha çok dayanmaktadır, (bak. Tasavvuf (XI-11/8236-8237).

Yorum yazın