Ufalanma Nedir

ufalanma, Yer yüzeyindeki ya da yüzeye yakın kesimlerdeki kay açların, bulundukları yerde rüzgâr, su ve iklim koşullarının etkisiyle gelişen fiziksel, kimyasal ve biyolojik süreçler sonucunda dağılarak ayrışması ya da değişime uğraması. Ufalanma süreci sırasında ayrışan ya da değişime uğrayan malzemeler, kayacın yüzeye vurduğu yerin hemen yakınlarına dağılır, ama kayaç kütlesi yerinde kalır. Ufalanmayı aşınmadan (erozyon) ayıran başlıca özellik, aşınma sırasında ortaya çıkan döküntülerin ve toprağın uzaklara taşınmasıdır. Ama genel bir tanım olarak kabul edilirse, aşınma olgusu yüzey şekillerinin rüzgâr, su ve buzul etkileriyle yıpranması biçiminde gelişen ufalanma süreçlerini de kapsar. Ufalanmayı, kay açların fiziksel ve kimyasal dönüşüme uğrama süreçlerinden biri olan başkalaşımdan (metamorfizma) ayıran temel özellik ise, ufalanmanın yüzeyde ya da yüzeye yakın kesimlerde, başkalaşımın ise daha çok yerkabuğunun derinliklerinde, yüksek sıcaklık ve basınç koşulları altında gerçekleşmesidir.
Ufalanma sırasında kayaç, fiziksel, kimyasal ve biyolojik süreçlerle ayrışır, dağılır. Bu süreçler ayrı ayrı işleyebileceği gibi çoğunlukla birlikte etkili olur. Fiziksel ufalanma kayacın mekanik süreçlerle ayrışmasına yol açar, bu nedenle de kuvvet etkisi içerir. Ayrışma sırasında kayaç, kendisini oluşturan mineral bileşenlerine ya da taneciklere ayrışır, ama kayaç oluşturan minerallerde herhangi bir bozunma olmaz. Başlıca fiziksel ufalanma nedenleri, kayacın ısıl genleşmesi ya da büzülmesi, kayacın üzerinde yer alan malzemelerin aşınması sonucunda kayaçtaki basıncın azalması ya da yok olması, kayacın içindeki çatlaklarda ve boşluklarda bulunan suyun ardışık biçimde donup çözülmesi, kayaç içindeki kristal büyümeleri ve gene kayaç içinde bitki ve organizmaların büyümesidir. Kimyasal ufalanma sırasında ise, kayaçtaki mineral bileşimi değişir, yeni bir mineral bileşimi ortaya çıkar. Kayaçtaki mineraller, dolanım halindeki suların etkisiyle çözünebilir, karbonla-nabilir, hidratlanabilir ve yükseltgenebilir. Mineral bozunumundaki bu etkilere ek olarak, kayaçtaki canlı organizmalar ve bitkiler de besin malzemelerini kayaçtan alarak onun kimyasal değişimini hızlandırabilir.

Ufalanmanın biçimini ve hızını belirleyen çeşitli etmenler vardır. Kayacın mineral yapısı, değişim ya da ayrışım hızını etkiler. Kayacın dokusu ise. ufalanmanın biçimini belirler. İnce taneli kayaçlar kimyasal değişime daha elverişli, ama fiziksel ayrışmaya daha dayanıklıdır. Kayaçtaki çatlakların, kırıkların ve damarların düzeni, kayaca sızan suların izleyeceği yolların olası ağını oluşturur. Bu nedenle çatlaklı ya da kırıklı kayaçlar daha kolay ufalanır. İklim koşulları da donrna-çözülme çevrimlerini ve kimyasal tepkimeleri belirleyerek ufalanma biçimi ve hızı üzerinde etkili olur. Nemli tropik iklimlerdeki kayaçlar daha kolay kimyasal ufalanmaya uğrar. Kutuplara yakın kesimlerdeki kayaçlar ise, içerdikleri suyun daha sık donup çözülmesi nedeniyle fiziksel ufalanmaya daha elverişlidir.

Yorum yazın