Tuz Domu Nedir

tuz domu, tuz kubbesi olarak da bilinir, yatay ya da eğimli katmanlar içinde yer alan ve çapı 1 kilometre kadar ya da daha büyük düşey bir silindirik tuz sütunundan (halit ve öbür evaporitler) oluşan jeolojik (çoğunlukla) yüzeyaltı yapısı. Terim en geniş anlamıyla, çekirdekteki tuz kütlesi ile onu çevreleyen ve onun etkisiyle “dom”laşmış (kubbeleşmiş) olan katmanları içerir. Yalnızca tuzdan oluşan benzer jeolojik yapılara tuz yastığı ya da tuz duvarı denir; bunlar genetik açıdan tuz domları ve tuz antiklinalleriyle (yukanya doğru hareket eden tuz çekirdeğinin etkisiyle yırtılmış kıvrımlı kayaçlar) bağıntılıdır. Benzer jeolojik yapıların çekirdeğini jips ve şeyi gibi başka malzemeler oluşturur. Bütün bu oluşumlar.

tuz domlarını da içermek üzere, “delip geçme” anlamına gelen Yunanca diapeirein sözcüğünden türetilmiş olan diyapir adıyla tanımlanırlar. Her durumda gömülü malzeme kendisini çevreleyen kayaçları delmiş ya da yırtmış gibidir. Yukarıya doğru hareketlerin şu nedenlerden kaynaklandığı sanılır: Altta hafif, bunların üzerinde görece ağır kayaçların yer aldığı ve hafif kayaçların kremaya benzer biçimde yüzeye yükseldiği yerlerde yerçekimi kuvvetleri; hareketli malzemelerin (her zaman görece hafif olmaları gerekmez) yanal gerilimlerin sıkıştırma etkisiyle daha az hareketli malzemelerin arasından yukarı doğru (diş macununun tüpten dışarı çıkmasına benzer biçimde) fışkırdığı yerlerde tektonik (yerin biçim değiştirmesi) kuvvetler; yerçekimi kuvvetleri ile tektonik kuvvetlerin bileşik etkisi.

Tuz domları bir dizi tuz yapısından biridir; bu yapılar arasındaki bağıntılar çizimde gösterilmiştir. “Klasik” tuz domları, yalnızca yerçekimi gerilimlerinin etkisiyle doğrudan yataklanmış tuz katmanlarından gelişir. Tuz duvarlarından ve tuz antiklinallerinden de tuz domları oluşabilir; bu durumda, başlangıçta tektonik gerilimlerin etkisiyle ortaya çıkan tuz kütlelerinin üzerinde yerçekimi gerilimleri birikir ve böylece dom yapısı oluşur.

Etiketler:

Yorum yazın