Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu – TRT

Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu (TRT), devlet adına ülkenin çeşitli kesimlerinde radyo ve televizyon yayınları yapmak amacıyla özel yasayla kurulmuş, tüzel kişiliği olan kamu kurumu. Merkezi Ankara’dadır. Yurtdışında Washington, D.C., Bonn, Roma, Paris, Viyana gibi önemli merkezlerde muhabirleri, Kıbrıs’ta da sürekli bir haber bürosu vardır.

Türkiye’de devletçe denetlenen ilk düzenli radyo yayınlan, yabancı ortaklı Telsiz Telefon TAŞ’ye verilen işletme yetkisiyle 1927’de önce Ankara’da, ardından da İstanbul’da 5’er kW gücünde iki küçük vericiyle başladı. Verici gücünün artırılmaması ve yayın kalitesinin düşüklüğü nedeniyle hükümet işletme yetkisini 1933’te bir devlet kuruluşu olan PTT’ye devretti. Ama sözleşme gereğince yayınlar 1936’ya değin Telsiz Telefon TAŞ tarafından sürdürüldü. 1933’te ülke içine uzun dalgadan yayın yapacak 120 kW gücünde bir vericiyle kısa dalgadan yurtdışma yayın yapacak 20 kW gücünde iki vericinin yapımına başlandı; bu vericiler 1938’de yayına geçti.

PTT’nin radyo yayınlarım üstlendiği 1938-

40 arasında vericilerin yayın gücü artmakla birlikte kalite yükselişi sağlanamadı. Radyo yayınlarının yönetimi 1940’ta Matbuat Umum Müdürlüğü’ne (bugün Basın Yayın ve Enformasyon Genel Müdürlüğü) bırakıldı. 1949’da orta dalga üzerinden yaym yapacak 150 kW gücündeki İstanbul vericisinin eklenmesiyle yayınların toplam gücü 300 kW’ye ulaştı ve ülke alanının yüzde 25’inde dinlenebilir duruma geldi. 1950’de 100 kW gücünde ikinci bir kısa dalga vericisi yayına geçti.

27 Mayıs 1960’taki askeri müdahaleden sonra Ankara, İstanbul, İzmir, Antalya, Adana, Gaziantep, Kars ve Van’da il radyoları yayma başladı. Ayrıca 1 kW gücündeki Erzurum, Diyarbakır ve İskenderun radyoları kuruldu. Radyo ve televizyon yayınlarının yönetiminin özerk ve tarafsız bir kamu iktisadi kuruluşu olarak düzenlenmesini öngören 1961 Anayasası uyarınca Mayıs 1964’te yürürlüğe giren bir yasayla Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu (TRT) kuruldu. 1. Beş Yıllık Kalkınma Planı döneminde (1963-67) radyo yayınlarının toplam verici gücü 527 kW’ye ulaştı; böylece yayınlar ülke alanının yaklaşık yüzde 40’ına ulaşabilir duruma geldi.

1967’de 100’er kW gücündeki Erzurum ve İzmir, 300’er kW gücündeki Mersin ve Diyarbakır vericilerinin yanı sıra 250 kW gücündeki yurtdışı kısa dalga vericisinin yayına geçmesiyle toplam verici gücü 727 kW’ye yükseldi. TRT 31 Ocak 1968’de, AFC’nin bağışladığı teknik donanımla Ankara’da 5 kW gücündeki bir vericiyle ilk televizyon yayınını gerçekleştirdi. 1972’ye değin deneme niteliğinde sürdürülen bu yayınlar Ağustos 1971’den sonra 1958’den beri yayın yapan İTÜ vericisinden ve PTT’nin radyolink bağlantısından yararlanılarak İstanbul’da da izlenebildi. 11. Beş Yıllık Kalkınma Planı döneminde (1968-72) Antalya’da 600 kW gücünde bir bölge radyosu yayına başladı; bunu İstanbul’da ülkenin hemen her yerinde dinlenebilecek 1.200 kW gücündeki bir vericinin yayına geçmesi izledi.

1971’deki anayasa değişiklikleri sırasında TRT’nin özerkliği kaldırıldı, kurum “tarafsız” bir kamu iktisadi kuruluşu olarak yemden düzenlendi. Bu doğrultuda Şubat 1972’de TRT yasasında yapılan değişiklikle kurum siyasal iktidara daha bağımlı duruma geldi. III. Beş Yıllık Kalkınma Planı döneminde (1973-77) radyo yayınlarının toplam verici gücü 4.635 kVV’ye yükseldi. Böylece yayınlar nüfusun yüzde 87,5’ine, ülke alanının da yüzde 79’una ulaşabilir duruma geldi. 1974’te TRT’nin merkez, bölge ve il radyolarının birleştirilmesiyle TRT 1, TRT

2 ve TRT 3 radyoları oluşturuldu. 1977 sonunda toplam televizyon verici gücü 1.417 kVV’ye, verici sayısı ise, 26’sı ana verici olmak üzere 58’e ulaştı; böylece televizyon yayınlan ülke alanının yüzde 60’ında izlenebilir duruma geldi.

IV. Beş Yıllık Kalkınma Planı döneminde (1979-83) FM (frekans modülasyonu) radyolarının geliştirilmesine ağırlık verildi. Bu dönemin sonunda TRT 1 ve TRT 2’nin toplam verici istasyon sayısı 14’e, verici gücü 4.578 kW’ye ulaştı; TRT 3 adıyla yayın yapan FM vericilerinin sayısı ise 27’ye, toplam güçleri de 960 kW’ye yükseldi. Gene bu dönemin sonunda TRT’nin yurtdışına yayın yapan radyo verici gücü 1.750 kW’ye, verici sayısı 5’e çıktı. Planda öngörülmeme-sine karşın 1982’de hükümet kararıyla aşamalı olarak renkli televizyon yayım başlatıldı. 1983 sonuna değin televizyon verici gücü altı kat artarak 1.935 kW’ye, verici sayısı ise 34’ü ana verici olmak üzere 199’a yükseldi. Böylece televizyon yayınları ülke alanının yüzde 80’inde, nüfusun yüzde 91’i tarafından izlenebilir duruma geldi. 1 Temmuz 1984’te tümüyle renkli televizyon yayınına geçildi.

1982 Anayasası’nm hükümleri doğrultusunda çıkanlan yeni Türkiye Radyo ve Televizyon Kanunu 1984 başında yürürlüğe girdi. Yalnız TRT’yi değil, onun dışında kalan radyo ve televizyon yayınlan ile öteki tüm elektronik yayınları da düzenlemeyi öngören yasayla TRT dışında bir üst kurul olan Radyo ve Televizyon Yüksek Kurulu oluşturuldu. Toplam 12 üyeden oluşan bu kurulun üyelerinin sekizinin cumhurbaşkanı, dördünün de bakanlar kurulu tarafından atanması öngörülüyordu. Bu düzenlemenin görünüşte radyo ve televizyon yayınlarını siyasal iktidarların denetiminden korumayı amaçlamasına karşın yeni dönemde hükümetlerin yayınlardaki belirleyici ağırlığı yaygın bir eleştiri konusu oldu.
V. Beş Yıllık Kalkınma Planı (1985-89) doğrultusunda Ekim 1986’da televizyon yayınlarına ikinci bir kanal (TV 2) eklendi. 1987’de “Intelsat” uydusundan kiralanan bir aktarıcıdan TV 1 ve TV 2 programlarının uydu yoluyla bütün Türkiye’yi kapsaması sağlandı. Eylül 1988’de FM vericilerinden dördüncü kanal radyo yayını başlatıldı ve TRT radyoları Radyo 1, Radyo 2, Radyo 3 ve Radyo 4 adlarıyla yeniden düzenlendi. Planda öngörülmemesine karşın Ekim 1989’da üçüncü televizyon kanalı (TV 3) ve Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) alanına giren 14 ile yönelik yayın yapan GAP TV yayma geçti. Şubat 1990’da Avrupa’daki Türk işçilerine yönelik yayın yapmak üzere TRT-INT (TV 5) adıyla bir televizyon kanalı daha oluşturuldu. Temmuz 1990’da da örgün ve yaygın eğitim ağırlıklı programlara ayrılan TV 4 kanalı yayına başladı. Ama TV 1 ve TV 2 dışındaki kanalların izlenebildiği alanlar henüz oldukça sınırlıydı. TRT Temmuz 1990’da turizme hizmet amacıyla Antalya’da kurulan stüdyolardan Antalya. İzmir. Denizli. Kuşadası. Nevşehir, İstanbul, Bodrum ve Marmaris vericilerinden İngilizce, Fransızca ve Almanca yayın yapan Turizm Radyosu nu kurdu.

Ocak 1989’da çıkarılan bir yasayla TRT vericilerinin PTT’ye devredilmesi öngörül-düyse de Anayasa Mahkemesinin ilgili hükümleri iptal etmesi üzerine vericiler TRT’ye geri verildi. Uydu yayınlarının 1986’dan sonra Türkiye’den de yaygın biçimde izlenmeye başlaması TRT’nin televizyon yayınlan üzerindeki tekelinin fiilen kınlmasına yol açtı. PTT’nin uydu aracılığıyla alınan yayınları abonelere kabloyla aktarma amacıyla başlattığı deneme çaiış-maları bu kurumla TRT arasında yasal yetki çekişmesine yol açtı.

Yorum yazın