Sülasi

SÜLÂSl sıf. ve i. (ar. şelâşe’den şülâsî). Esk. Üç şeyden meydana gelen, üçlü.” || Sü-lâsiür-re’s, üç başlı (hayvan).

— Bot. Esk. Sülâsiül ezhar, bir sapta üç çiçek bulunan (bitki).

— Dilbil. Arapçada kökü üç aslî harften meydana gelen kelimelere verilen ad: ilm (aym, lam, mim); fakr (fe, kaf, ve) gibi. Bk. ANStKL.

— ANSİKL. Dilbil. Sülâsî’leı mücerret ve mezidünfih (mezidat) olmak üzere ikiye ayrılır. Sülâsî mücerret kelimeler görülen geçmiş zaman kipinin tekil 3. şahıslarında zait harf bulunmayan, sadece üç aslî harften meydana gelen kelimelerdir. Mezidünfih kelimelerde ise, belirli kurallara göre getirilmiş zait harfler vardır. Türkçede Arapçanın fiilleri değil mastarları kullanıldığı için eski türk gramerlerinde mücerret ve mezidünfih mastarlara geniş yer verilmiştir. Mücerret sülâsî mastarların, bir kısmı sadece kökün aslî harflerini taşıyan, bir kısmında ise zait harfler bulunan, kırka yakın vezni vardır. Bunların hepsi Osmanlıcada kullanılmıştır. Bellibaşlıları şunlardır: fa’l (darb), fi’l (ilm), fu’l (şükr), fa’al (taleb)y fi’al (ki-ber), fa’let (rağbet), fi’let (mihnet), fu’let (sohbet), fuul (sükût), fuulet (rütûbet), faal (cevab), fial (firar), fual (sual), faalet (cehalet), fialet (ziyaret), fi’lân (vicdan), fu’-lan (şükran), faalân (heyecan).
Sülâsî mezidünfih mastarların bab adı verilen 12 kıy asî vezni vardır. Bunlardan üçü Osmanlıcada kullanılmamıştır. Görülen geçmiş zaman tekil 3. şahsı dört harf olanlar if’al (idhal-duhul’dtn), tef’îl (tezyid-ziyade’-den) ve müfaalettir (muhasemet-hu&umet’-ten). Geçmiş zamanı 5 harfli olanlar infial (inkişaf-keş f ten), iftial (iktidar-kudret’ten), if’ilal (ihmirar-humıet’ten), tefe’ül (teessür -esr’den) ve tefâüldür (tevazün-vezn’den). Görülen geçmiş zaman tekil 3. şahsı 6 harfli olan mezidünfih mastar istif’aldir (istihsal-husul’den).

Sülâsî mücerret mastarlar semaîdir, işitilerek öğrenilir. Mezidünfih mastarlar ise kıyasî-dir, kurala bağlıdır. Mezidünfih mastarlar mücerret mastarları ettirgen, işteş, dönüşlü v.b. hale koyarlar. (M)

Yorum yazın