Nahua dili

NAHUA i. ve sıf. Leng. Uto-aztek ailesi dillerinden biri; Kolomböncesi devirde Meksika’nın en büyük medeniyet diliydi.

— ANSİKL. XVI. yy.da 2 ilâ 5 milyon kişinin nahua dili konuştuğu sanılır. Merkezi Mexico-Tenochtitlan olan nahua dilinin konuşulduğu alan, bir yandan Tuxtla (Ve-racruz eyaleti) ve Pachuca’ya (Hidalgo), öbür yandan İguala’ya (Guerrero) kadar yayılırdı; kuzeybatıda Jalisco’ya, kuzeyde
Tampico’ya, güneydoğuda Panama’ya kadar uzanan bölgede yer yer nahua dili konuşan topluluklara rastlanırdı. Bu dil, Az-tek imparatorluğunun hemen hemen her yerinde medeniyet ve ticaret dili oldu. Sömürge döneminin başlarında misyonerler nahua dilini yaygınlaştırdı. Daha sonra nahua, İspanyolca karşısında geriledi. Her ne kadar eskiden nahua dili konuşulan bölgelerin büyük kısmı ispanyollaştırılmış-sa da, bugün bile 700 000 kişi tarafmdan konuşulan bu dil, bugün bile büyük önemini muhafaza eder.

Nahua, bir lehçeler bütünüdür (en önemlileri Nahuatl, Nahual ve Nahuat). «Klasik Aztekçe» deyimiyle Mexiico’da konuşulan nahuatl lehçesi belirtilebilir. Nahuatl lehçesinde ünlülerden sonra genellikle tl fonemine rastlanır. Nahuat lehçesinde tl’nin yerini t, nahual lehçesinde ise / alır. Nahuatl, Mexico vâdisinde, Morelos, Guerrero, Puebla, Tlaxcala, Veracruz e-yaletlerinde konuşulur. Nahual’m yayılma alanı ise batıdadır: Jalisco, Colima, Mi-choacan, Guerrero ve Mexico eyaletinin güneyi kaybolmakta olan Nahuat ise doğuda konuşulurdu: Meksika’da Veracruz ve Puebla eyaletlerinde; Salvador’da, Nicarao, Nicaragua ve Orta Amerika’da. Meksika Ispanyolcasında çok sayıda aztekçe kelimeye (Nahuadan aktarılan kelimeler) rastlanır.

En tanınmış lehçesi XVI. yy.da Mexico’da konuşulan Klasik Aztekçe olan nahuatl dili, bitişken ve katmalı olarak nitelendirilebilir; çok sayıda önek ve sonek kullanır, iki veya birçok kelimeyi bir kelime halinde birleştirir (özellikle eylemin nesnesini fiile katar). Meselâ, oticalchiuato «bir ev yaptırmağa gittik» kelimesinde o- geçmiş zaman ekidir; -ti-, birinci çoğul şahıs zamiridir; cat (li) «ev», chiua, «imal etmek, bina kurmak» anlamına gelir ve -to yapılacak eyleme doğru hareketi belirten unsurdur. Fiil biçimleri, son derece zengin ve çeşitlidir; kelime hâzinesi türetme ve soyutlamaya geniş yer verir; meselâ: tlatoa «konuşmak» ve «kumanda etmek»; tlatoani, «hatip, şef, imparator»; tlatocan, «söz a-lınan yer, meclis»; tlatocayotl «devlet». Nahuatl, canlı ile cansızı kesinlikle birbirinden ayırır; insanları, tanrıları, hayvanları belirten isimler çoğul işareti alır; öbür i-simlerse değişmez. Geçişli fiilin nesnesi kişiyse fiile te unsuru, kişi değilse tla unsuru eklenir; meselâ: nitenotzaya, «çağırıyorum (birini)»; nitlatequiya, «kesiyorum (bir şeyi)». Dilde «olmak» fiili bulunmadığından şahıs zamirleri doğrudan doğruya isim ve sıfatlarının önüne getirilir: nicualli, «iyi (yim)»; tinopiltzin, «sen oğlum (sun)». Nahua d

Yorum yazın