Merdiven

Merdiven nedir – Merdiven hakkında bilgiler – Merdiven mimarisi

MERDİVEN i. (fars. nerdbâridan). Bir yere çıkmağa veya bir yerden inmeğe yarayan basamaklar dizisi: İkinci kata beş altı basamak merdivenle çıkılıyor (H.E. A-dıvar). O vakit, ben yavaş yavaş merdivenlerden ineceğim (Y. K. Karaosmanoğlu). [Bk. ansİkl. tnş. bölümü.] j| Merdiven babası, merdivenlerde, korkuluğun bitiminde bulunan ve çıkışın başlangıcını gösteren basamakların ön kenarlarını birleştiren eğim çizgisi ile tavan yüzeyi arasındaki düşey mesafe. (Meskenlerde bu yüksekliğin mutlaka 2 m’den fazla olması gerekir.) || Merdiven boşluğu, bir yapıda, merdiven için bırakılan boşluk. || Merdiven böğürü, merdivenin iki yanında bulunan ve basamakları tutan kertikli kalın tahta. I| Merdiven çatması, merdiven kirişleri, kiriş pabuçları ve korkuluklardan meydana gelen iskelet. || Merdiven duvarı, üst kısmı eğimli olarak inşa edilen ve merdiven basamaklarını taşıyan duvar. || Merdiven kirişi, merdivenin boşluk tarafındaki sınırını çizen ve basamaklar ile rıhtları taşıyan kiriş. (Limon kirişi veya omurga kirişi de denir.) || Merdiven kolu, merdivenin, iki sahanlık arasında yükselen kısmı. || Merdiven korkuluğu, merdivenden çıkanların veya inenlerin düşmesini önlemek ve küpeşteye tutunmalarını sağlamak için merdiven boyunca yerleştirilen ahşap, demir veya taştan yapılmış parmaklık. (Bk. ansİkl.) || Merdiven küpeştesi. Bk. küpeşte. || Merdiven rampası, bir merdivende üzerine, basamakların yerleştirildiği eğimli döşeme. l|| Merdiven sahanlığı. Bk. sahanlik. || Asma merdiven, basamaklarının bir ucu duvara oturan, öbür ucu serbest olan merdiven. || Burma (helisel veya spiral) merdiven, basamakları, merkezî bir sütun veya çekirdek etrafında dönerek yükselen merdiven. || Dönel merdiven, liman kirişleri kemer şeklinde ve basamakları üçgen biçiminde olan merdiven. || Yürüyen merdiven, insanları bir kattan öbür kata taşıyan ve basamakları sonsuz bir zincir üzerine oturtulmuş eğik düzlem.

— dey. Merdiven dayamak, [yaş için] yaklaşmak: Seksene merdiven dayadı.

— Ask. Esk. Merdivenle hücum. Bk. ansİkl.
— İtfaiyecilik. Yangın merdiveni, itfaiyecilerin yangında ve kurtarma işlerinde kullandıkları merdiven. Bk. ansîkL.

— Mim. Bk. ansİkl.

— Teknol. İp merdiven, dikme ve basamakları kalın halattan yapılan ve asılarak kullanılan merdiven. || Taşınır (veya portatif) merdiven, inip çıkmağa yarayan ve eşit aralıklarla yerleştirilmiş yatay parçalarla (basamaklar) birbirine tutturulan iki dikmeden meydana gelen, istenilen yere taşınabilen hafif merdiven. Bk. ansİkl.

— ansİkl. tnş. Merdiven, ahşaptan, taştan, madenden veya betonarmeden inşa edilir. Kullanılan malzemenin cinsi ne olursa olsun, merdiven daima aynı elemanlardan meydana gelir: eşit düşey aralıklarla yerleştirilmiş, birbirlerine paralel olan ve üzerlerine basılan basamaklar. Arka arkaya gelen iki rıht* yüzeyi arasındaki yatay mesafeye basamak genişliğibasamakların boyuna da merdiven genişliği denir. Basamağı dış taraftan sınırlayan düşey yüze «rıht» denir. Art arda iki sahanlık arasındaki kısma merdiven kolu veya rampa, merdivenin içinde yer aldığı boşluğa da merdiven boşluğu denir. Merdiven kolunda yirmi birden fazla basamak bulunmamalıdır. Eğer basamak sayısı daha çok yapılacaksa^ merdiven koluna bir dinlenme sahanlığı eklemek gerekir. Merdivenden rahatça çıkılabilmesi için, y basamak yüksekliği ile g basamak genişliği arasında 2y+g=64 sm formülünün mümkün mertebe gerçekleştirilmesine dikkat edilmelidir. h yüksekliği genellikle 12 sm iîe (anıtsal yapıların merdivenleri) 18 sm (normal merdivenler arasında değişir. Konutlardaki merdivenler için 16 ile 17 sm’lik yükseklik iyi bir ortalama sayılır.

Merdivenler, şekilleri bakımından düz ve dönel diye ayrılır. Merdivenin doğrultusu merdiven boşluğunun kenarlarına dik o-lursa, merdiven kolu düzdür. Eğer merdiven kolu eğrisel yapılmışsa, merdiven dönel veya burma tiptedir. Düz merdivenlerde basamaklar dikdörtgen biçiminde ve birbirine eşittir, rıhtlar ise paraleldir. Dönel merdivenlerde, basamaklar üçgen şeklindedir ve rıhtlar birbirine paralel değildir. Yatay izdüşümde, kova hattındaki merdiven basamaklarının genişliklerini birbirine eşit yapabilmek ve merdivenin toplam alanını basamaklar arasında en iyi şekilde dağıtabilmek, böylece rahat, güzel, emniyetli bir merdiven elde edebilmek için yapılacak çizime merdiven basamaklarının dengelenmesi denir.

Merdivenler aşağıdaki şekilde de sınıflandırılabilir: fransız merdiveni, bu merdivende basamaklar ve rıhtlar bir yandan merdivenin boş yanındaki merdiven kirişine, öte yandan da merdiven boşluğunun duvarı boyunca tutturulmuş merdiven kirişine dayanır; İngiliz merdiveni ve kremayerli merdivence limon kirişi dişli yapılmıştır. Basamaklar ve rıhtlar bir yandan merdivenin boş yanındaki kremayere, öte yandan da merdiven boşluğunun duvarı boyunca tutturulmuş merdiven kirişine dayanır.

Taş basamaklı merdivenlerde, merdiven kolu düzse, her basamağın ucu merdiven boşluğunun duvarlarına gömülür. Merdiven genişliği çok fazla olduğu zaman, merdiven kolu ister düz, ister dönel olsun basamaklar eğiryıli tonozlara oturtulur.

Eğer düz merdiven kolunun yerine, kendi üzerinde kıvrılan bir rampa yapılırsa, merdivenler değişik adlar alır: sarmal merdiven, burma merdiven, tek veya çift limon kirişli merdiven, dolu çekirdekli merdiven veya dolu çekirdeksiz merdiven. Betonarme merdivenlerin basamakları, duvarlar, eksenel limon kirişleri, yan taraflarda bulunan limon kirişleri veya eğik döşemeler üzerine oturtulur. Madenî merdivenler daha çok sanayi yapılarında kullanılır. Bu merdivenlerde limon kirişleri genellikle madenî profillerden ve basamaklar ahşaptan yapılır.

Yürüyen merdivenler, ya doğrudan doğruya asansör yerine veya asansöre yardımcı olarak kullanılır, özellikle büyük mağazalarda ve metro istasyonlarında tercih edilen bu merdiven, ancak kullananların sayısı fazla olursa gerekli ve yararlı olabilir. Merdivenle inip çıkanların sayısı her zaman eşit değilse, merdivenin hareketi fo-tosellerde ayarlanır.

• Merdiven korkuluğu. Ortaçağ merdivenlerinde korkuluğa pek rastlanmaz.

XVI. yy.da korkuluklar ahşaptan yapılır ve üzerleri mitolojik kişilerin resimleriyle süslenirdi. XVII. yy.da korkuluklar madenden yapılmağa başlandı. XVIII. yy.dan i-tibaren korkuluklara, sert ve cilâlı ağaçtan yapılan küpeşteler eklendi.
— Arkeol. Neolitik devir başlarında nehir vt gül kıyısı yerleşmelerinde zeminden b;ı-kaç metre yükseklikteki evlerde sarmaşık veya ağaç dallarından yapılmış merdivenler kullanılırdı. Kalkolitik devirde ise savunma amacıyle yapılan çatıdan kapılı evlere merdivenle girilirdi. Bu tip evler M.ö. 4700’e tarihlenen Hacılar* I katında görüldü. Hitit ve Urartular, saraylarının girişlerine anıtsal taş merdivenler yaptılar.

— Ask. Esk. Merdivenle hücum. Elde yeterli zaman ve gerekli araçlar bulunmadığında, müstahkem bir şehre, gedik açarak ve hücuma geçerek taarruz edilemezse, merdiven vasıtasıyle baskın tarzında bir harekete girişilebilirdi; bunun amacı kak dış duvarlarına ayak basarak savunanları geri atmaktır.

— İtfaiyecilik. Yangın merdiveni, çeşitli tiplere ayrılır: yapıların dış tarafında bir kattan öbür kata çıkmayı sağlayan ve bir kişi tarafından kullanılabilen sürgülü veya çengelli taşınır yangın merdivenleri; eksen, çıkrık ve bir manevra cihazıyle donatılmış bir çatma veya küçük kulenin merdiven düzlemlerinden meydana gelen büyük yangın merdivenleri (çatma veya küçük kule, bir taşıyıcı üzerine monte edilebilir veya römork halinde bulunur); motorla çalıştırılan ve büyük merdiven tipinde olan mekanik yangın merdivenleri.
— Mim. Merdiven, binaların ya içinde (iç merdiven) veya dışında (dış merdiven) yer alır, iç merdivenler, plan itibariyle düz ve^ ya devirli (dönel merdiven şeklinde) o-lur. Ortaçağdaki merdivenler çok dar ve dönel olarak yapılırdı (Bursa Yeşilca-mii hünkâr mahfilinde olduğu gibi). O zamanlar merdivenlerin bu tip yapılmasının sebebi yer kaybetmemek ve düşman saldırısında üst kattakileri müdafaa etmek içindi. özellikle minarelerde görülen dönel merdivenlerin aynı yuva içinde ve birbiri üstünde olmak üzere çifte olarak yapılmış olanları da vardır. Bunlara iki kişi aynı anda birbirlerini görmeden inip çıkabilir. Edirne’deki Üçşerefeli camide her şerefeye ayrı çıkan bu tip merdivenler vardır. Avrupa’da bu tip yapılan merdivenler Röne-sanstan sonra yerini düz ve genişlerine bıraktı. Avrupa’nın etkisinde kalan OsmanlIlarda da bu tip merdivenler binanın merkezî kısımlarına yapıldı ve bir süs unsuru oldu. Eski anadolu evlerindeki ahşap merdivenler, genellikle «yazlık» denilen önü açık sofaya çıkmak üzere ahşaptan yapılırdı. Birçok yerde bugün bu gelenek devam etmektedir. İstanbul ve edirne evlerinde merdivenler içtedir. Merdivenler, bina içinde bulunduğu duruma ve yapılış şekline göre adlandırılır. Birkaç merdivenli büyük yapılarda ve resmî dairelerde en büyük merdivene bas merdiven, bina girişlerinde zeminden biraz yüksekte, kapı önünde yer alan merdivenlere binek merdiveni, yine büyük yapılarda hizmetlilerin inip çıktığı ve servis yaptığı merdivenlere hizmet merdiveni adı verilirdi. Dört köşeli bir yuva içinde yapılan merdivenlere de köseli merdiven, at nalı şeklinde olanlara nal merdiven, her birkaç basamaktan sonra bir düzlüğü olanlara şahinlikti merdiven ve her sakinlikli kısımdan sonra yön değiştiren merdivenlere de yelpaze merdiven adı verilir. Merdivenlerin altında eğik tavanlı bir boşluk meydana gelir; buna merdiven altı adı verilir. Bu kısmın etrafı kapatılarak dolap gibi kullanılır. Merdivenlerin yukarısında ve diğer katın merdiveninin başladığı yerdeki düzlüğe merdiven bası, ilk kademeye (basamağa) merdiven başlangıcı denir. Merdivenlerin her iki yanı veya bir tarafı duvara dayalı olanların tek yanlan bel hizasına kadar yükseklite merdiven korkuluğu adı verilen parmaklıkla kapatılır. Türk mimarîsinde mermerden oymalı güzel merdiven korkulukları vardır. Sivil mimarîde bu korkuluklar tornadan geçirilmiş ahşap çubuklardan yapılır.

— Teknol. Basit merdivenden yüksek sürgülü merdivene kadar çeşitli taşınır merdiven tipleri vardır: basit merdiven, aralarında dar açı yapan veya birbirine paralel olan payandalardan ve bu payandalara geçen yatay basamaklardan meydana gelir. Payandaları dar açı yapan merdivenlerde basamakların boyu tabandan tepeye doğru azalır; katlama merdiven, yatay bir mil yardımıyle tepede birleştirilmiş iki basit merdivenden meydana gelir.

Sürgülü merdivenler, birbirleri ürerinden kayarak hareket eden iki veya üç merdivenden meydana gelir. Böylece, merdivenin boyu uzayabilir, itfaiyecilerin yüksek katlara kadar ulaşan kurtarma merdivenleri sürgülüdür. Pencere pervazlarına üst ucundan tutturulan kancalı merdivenler de vardır. Kitaplık ve mağazalarda, çengellerle madenî çubuklara asılan merdivenler veya raflara göre yer değiştirebilen tekerlekli merdiven kullanılır. Aletli, jimnastikte kullanılan merdivenler tahtadan ve ipten yapılır.

+ Sıf. Basamak basamak olan.

— Mat. Merdiven fonksiyon, bir (a, b) doğru parçası üzerinde sonlu sayıda aralıklara ayrılan ve bu parçalı aralıklardan her birinde sabit bir değer alan fonksiyon.

Bk. ANSİKL.

— ansİkl. Mat. Bir merdiven fonksiyondun grafiği, art arda gelen yatay basamaklar halindedir; merdiven fonksiyon denmesi de bu yüzdendir. Parçalı aralıklar eşit olmasa bile fonksiyon yine aynı adla anılır. Aralıkları birbirinden ayıran değerler, birinci türden süreksizlik noktalarıdır. Bir merdiven fonksiyonun integrali alınabilir. Bu fonksiyon artı değerler alıyorsa, (a, b) aralığındaki integral, xi x/+1 M’i+1 Mi şeklindeki farklı dikdörtgenlerin alanları toplamını belirtir. Aynı aralıkta tanımlanmış iki merdiven fonksiyonun toplamı, çarpımları ve birinin bir skalerle çarpımı yine bir merdiven fonksiyondur. Merdiven fonksiyonlar integrali alınabilen fonksiyonların incelenmesinde kullanılır.

+ Merdivenli sıf. Merdiveni olan, (lm) Merdivenli cami veya Çakırağa camii veya Hacıevliya camii, İstanbul’da, Ka-palıçarşı’da, Yorgancılar kısmında. Değişik adlarla anılan bu camiyi kimin, ne zaman yaptırdığı kesinlikle bilinmez. 24 Ayak merdivenle çıkılan, kalın kâgir duvarlı, çatısı ahşap, minaresi küçük olan caminin yanında eskiden Hacı Evliya hanı vardı, (m)

Merdivenlimescit veya Mollagürani mescidi, İstanbul’da, Rızapaşa yokuşunda. Fatih’in hocası şeyhülislâm Molla Gürani tarafından yaptırıldı (XV. yy.). Duvarları, iki sıra tuğla ve bir sıra kesme taştan yapılmıştır: kasnağı, sekiz köşeli bir kubbesi vardır, (m)

Yorum yazın