Maske nedir

Maske nedir – Maske hakkında bilgiler – Maskenin tarihçesi
MASKE i. (fr. masque ve ital. maschera’dan). Boyalı karton, kumaş, plastik v.b.-den yapılmış olan, tanınmamak için kullanılan yapma yüz: Karnaval maskeleri. || Yüze geçirilen ve tanınmamayı sağlayan örtü: Maske takmak. || Korunmak amacıyle takılan yüzlük: Zehirli gaz maskesi. || Teşm. yol. Maske gibi yüzü kaplayan tabaka: Düzgün, allık maskesi artık tamir etmeyecek kadar çökmüş, eski bir binanın badanasını hatırlatıyordu (H. E. Adı var). ¡1 Hakikati gizleyen unsur: Üniforma bir nevi maskedir; eğer ben bildiklerimi işaa edecek olsam ne kadar kahramanı cesaretin heykelleri yıkılırdı (Cenab Şahabeddin). || Mec. Gerçek duyguları veya bir şeyin gerçek yönünü, gizleyen aldatıcı görünüş: Bu çirkin süs ve gurur maskelerini attıktan sonra ruhlarının asıl çehresini gösterdiler (R. N. Güntekin).

— çeş. dey. Maske gibi, [yüz için] cansız, hareketsiz: Zeynep kadının ağzını bıçak açmıyor. Yüzü bir maske gibi hareketsizleşti (Y. K. Karaosmanoğlu). || Maskesi düşmek, gerçek yönü ortaya çıkmak. || Maskesini atmak (indirmek veya kaldırmak), gerçek yönünü, amacını ortaya koymak: A-yakta dışarıya bakıyordu. İlk defa olarak yüzünden tatlı maskesini atmıştı (A. H. Tan-pınar).

— Arıc. Arıcıların, arılarla uğraştıkları zaman yüzlerini korumak için kullandıkları ince tel kafes veya tül.

— Ask. Gaz maskesi, savaş gazlarından korunmak için takılan maske. Bk. ansİkl.

— Bot. Maske çiçekler, çiçek parçaları kabaca insan şeklini andııan çiçekler.

— Elektron. Üzerinde küçük çaplı birçok delik bulunan ve değişik sistemdeki renkli televizyon alıcılarında kullanılan çok ince madenî levha.

— Esk. çağ. Bk. ansİkl.

— Eskrim. Eskrimde yüzü korumak ama-cıyle kullanılan sık örgülü tel kafes şeklinde ve etrafı bir korunma yastığıyle çevrili bir çeşit başlık.

— Graf. santl. Renkli fotoğrafta iyi bir renk seçimi sağlamak, siyah-beyaz fotoğrafta da fazla ışık alan yerlerdeki ışık etkisini azaltmak için orijinalin veya negatiflerin üzerine yerleştirilen saydam kopya.

— Havc. Oksijen maskesi, çevre havanın basncına göre az veya çok, oksijen veren bir oksijen tüpüne bağlı olan ve yüksek irtifalarda havacılar tarafından kullanılan bir çeşit maske. (Daha yüksek irtifalarda bütün vücudu saran özel elbiseler kullanmak ve pilot kabininin basıncını ayarlamak gerekir.)

— Kozmetik. Yüz ve boyun güzelliği için cilde sürülerek kullanılan krem, macun veya jel. Bk. ansİkl.

— Sanay. Değişik meslek kollarındaki işçilerin, gerektiğinde yüz veya başlarını korumak amacıyle kullandıkları âlet. || Solunum maskesi, solunuma zararlı maddelerde tozları süzen ve kirli atmosferde çalışan iş* çilere verilen âlet.

— Ted. Anestezik gazların solunabilmesi için hastanın yüzüne, ağzı ve burnu içine alacak şekilde kapanan anestezi âleti veya âlet parçası. (Bk. ansİkl.) ||Bazı yüz yaralarının pansumanını yapmak için kullanılan sargı.

— Tiyat. Eskiden oyuncuların yüklerini veya başlarının bir kısmını örtmek için kullandıkları, tahta yahut deriden yapılmış takma yüz: Trajik maske. Komik maske. Bk. ANSİKL.
— ansİkl. Ask. Gaz maskeleri, ilk defa 1915 yılında, Almanların savaşta zehirli gaz kulalnmasından hemen sonra ortaya çıktı. Bu ilk maskeler, içine kimyasal maddeler emdirilmiş ve ağız kısmını kapatacak şekilde bağlanmış bir pamuktan ibaretti. Savaş sırasında askerî birliklere ve sivillere dağıtılan gaz maskelerindeki süzücü maddeler ise, genellikle zehirli gazlan soğuran etkin kömür tozu, nötrleştirici sodyum karbonat ve permanganat ile havadaki küçük tanecikleri süzen bir filtredir. Süzücü maddeler bir süre sonra, daha fazla gaz ememeyecek duruma geldiği için maskenin ömrü de sınırlıdır, ilk maskelerde çok kısa olan bu süre, savaş sonrası yapılan maskelerde, sökülüp takılabilen bir süzücü kartuş kullanarak uzatıldı. Madeni bir kutu içine yerleştirilen bu yeni maskeler devamlı olarak boyunda asılı duruyor ve gerektiği zaman yerine takılabiliyordu. İki dünya savaşı arasında bu maskelerin yerine, aynı ilkeye dayanan, fakat kalın bezden bir kılıf içine yerleştirilen maskeler yapıldı. Bunda, saçlar da maskenin içinde kalıyordu. İkinci Dünya savaşında, zehirli gazlar bir silâh olarak kullanılmadığı halde Müttefikler ve Mihver devletleri hazırlıklı bulunuyordu. Bu yüzden, gaz maskeleri yalnız askerî birliklere değil, sava* bölgesinde bulunan sivillere de dağıtıldı. Modern gaz maskeleri, havadaki zararlı maddeleri süzen bir kutuya hortumla bağlanan ve yüze iyice oturan, lastikten yapılmış bir ön kısımdan meydana gelir. Sadece hortum ve kutu aracılığıyle hava ile teması olan bu ön kısımda, görmeyi sağlayan cam veya saydam gözlükler bulunur. Solunum için gerekli hava, önceleri basınçlı, sonra seyreltik oksijen tüpleriyle sağlanıyordu; ağır ve büyük hacimli olan bu tüpler de sırtta taşınıyordu.

Herhangi bir gazdan korunmayı sağlayan süzgeçler yapmak mümkünse de, bütün zehirli gazlara karşı etkili olan bir süzgeç yapmak imkânsızdır. Aslında zehirleyici gazlara karşı hazırlanmış olan gaz maskesi, gözleri göz yaşartıcı gazlardan koruduğu gibi, özel koruyucu elbiselerle birlikte kullanıldığı zaman, sinirleri tahrip edici gazlardan (bu gazlar yalnız solunum yoluyle değil, deri ve gözlerden de vücuda girebilir) korunmayı da sağlar. Ayrıca, özel bir kartuş takmakla, gaz maskeleri atoma karşı da kullanılabilir.

Genellikle bir savaş donatımı olarak düşünülmüş ve gerçekleştirilmiş olan gaz maskeleri, barış zamanında da tarım (haşaratlarla savaş), kimya sanayii, madencilik (maden ocaklarında mahsur kalan işçilerin kurtarılması) ve itfaiyecilik alanlarında kullanılır.
— Etnogr. Maske, ardında yüzün gizlendiği sahte bir surattan çok, genellikle tam

bir kılık değiştirmeğe yolaçan bir çeşit büyük süslemedir. Bilinen en eski maske, alçıdan yapılmıştır ve Solutreyen devirden kalmadır. Maskeler pek çeşitli maddelerden yapılabilir: pek kalın boya, toprak, tahta, tüy, kabuk, kumaş, hasır v.b. gibi. Kullanılışları da çeşitlidir: savaşta (bunlar genellikle korkunçtur) veya bir gösteri için. Maske bir insanı ifade edebildiği gibi, bir cinin de ifadesi olabilir ve belirli bir rolü vardır. Her maske bir semboldür; efsanesi, hikâyesi vardır. Bir sanat eseri olması bakımından yapılışı da çoğu zaman bir âyin şeklindedir. Boyları da değişik olabilen maskeler, bazen sadece yüzü kaplar, fakat bazen de boyu birkaç metreyi bulur. Çifte maskeler de dış maske iki kanat halinde ayrılır ve birinin maskedeki kişinin şahsiyetini gösteren ikinci bir maskeyi ortaya koyar. Sibirya’da, kumaş, ağaç kabuğu veya tahtadan yapılan maskenin asıl görevi, koruyuculuktur (av törenleri).

Tibet’te maskeler sihirbazların âyin danslarında kullanılır ve tanrıları veya gülünç yaratıkları temsil eder. Cava’da, gölge tiyatrosundan alınma, tahta, deri, madenden yapılmış maske, bir masal hayvanını temsil eder. Japonya’da ise üzerinde insan şekli vardır ve gerçekçidir. İdealleştirilmiş veya karikatür haline getirilmiş olan no maskesi, tutkuları ifade eder. Birer sanat eseri sayılan bu tür maskeler XIV. ve XV. yy.larda yapılmıştır.

Afrika’da maske çeşitli maksatlarla kullanılır: bir topluluğa giriş törenleri, toplum törenleri, tarım törenleri veya avcılık törenleri gibi. Malzemesi bakımından semboliktir ve her bir ayrıntısının, özellikle Mali Dogon’ların da, bir anlamı vardır; Bambara’larda, bir efsanenin veya bir efsane hikâyesinin evrelerini canlandırır. Yoruba’ların gerçekçi ve karmaşık, güzel maskeleri XIV. yy.dan kalmadır.

Okyanusya’da, maske son derece üslûplaştınlmıştır. Yeni Kaledonya’da, unsurların ve yaradılışın sembolleridir. Yeni Hebri-des’lerde toplumsal hiyerarşiye göre değişiklik gösterir.

Kolomböncesi Amerika’da, Yağmur tanrısı Tlaloc, gözlerinin çevresinde halkalar, üst dudağında kıvrımlar ve dört uzun çengeli bulunan bir maske takar. Xipetotec’in («Derisi Yüzülmüş Efendimiz») yüzü bir insan derisiyle örtülüdür. Hafifçe içbükey olan ölü maskeleri ölüye dikişle tutturulur. Modern Amerika’da bütün kızılderililerin maskeleri vardır. Tropik Amerikası’nda yaşayanlar daha çok kostüm-maske giyerler. lroqua’larda maske ya oyulmuş ve boyanmış tahtadan, ya örülmüş mısır sapından yapılır, ifadesi gülünç ve keskindir. Temizlenmesi, günahlarından kurtarılması, hattâ beslenmesi gereklidir. Kuzeybatı Pasifik kıyısında, maskeler, bilinen maskelerin en karışığıdır ve çoğu zaman parçaları hareketlidir: gözleri dönen, çeneleri açılıp kapanır. Bu maskeler çoğu zaman dehşet verici çeşitli âyinlerde kullanılır.
— ikonogr. Resimde maske genellikle hayale kapılmanın, aldatılmanın simgesidir (meselâ Londra’daki National gallery’de bulunan Bronginon’un Aşk Alegorisi). Modern ressamlar maske temasını çeşitli şekillerde, genellikle de olağanüstüne kaçarak işlemişlerdir. Bu gibi eserler arasında en tanınmışı insanı birdenbire yadırgatıcı bir havaya sürükleyen James Ensor’un maskeleridir (Anvers müzesi).

— Kıyf. XIV. yy.da tanınmamak ve cildi korumak için kullanılan maskeye «iğreti surat» denirdi. XVI. yy.ın ikinci yarısında yalnız soylu kadınların dışarıya çı-çarken kadife bir maske kullanmaları moda oldu. Böyle bir maskeyi kullanmak hakkına sahip olmayan burjuvalar, bunun yerine ipek maskeler kullanmağa başladılar. Maske kullanma modası, XVI. yy. sonlarına kadar Avrupa’da ve XVIII. yy. boyunca da Venedik’te devam etti.

— Kozmetik. Maskelerin, derideki gözenekleri daraltma, kırışıkları giderme ve iyi bir makyaj için deriyi pürüzsüz hale getirme gibi özellikleri vardır. Çok çeşitli maskeler yapılmaktadır: kırışıklığa karşı, nemlendirici, yüz kızartılarına karşı maskeler v.b. Ciltte herhangi bir alerjinin meydana gelmesini önlemek için maske ancak bir test yaptıktan sonra kullanılmalıdır. Nemli veya sıcak uygulamalar için kauçuk maskeler kullanılmaktadır.

— Ted. Maskeler iki çeşittir: gaz sızdırmayan anestezi maskeleri genellikle kauçuktan yapılır: her çeşit anestezi maddesini kullanma imkânı veren kapalı veya yarı kapalı bir gaz vericiye bağlıdır; gaz sızdıran maskeler, üzeri tülle örtülü madenî kafes şeklindedir; sadece sıvı ve uçucu anestezi maddeleriyle anestezi yapmak için kullanılır.

— Esk. coğ. Yunan maskesinin asıl özelliği, ağız kısmının aşırı derecede büyük olmasıdır. Korkunç bir yüzü olan ve azgın tabiatın sesleriyle güçlerini ifade eden bu özellik, ilk dinî maskelerde de görülür. Bunların arasında en karakteristik olanı sarkan dili, yılanlardan meydana gelen saçları ve uğursuzluk dolu bakışlarıyle insanı büyüleyen ve taş haline getiren Gorgona maskesidir. Bu maske bu yüzden silâhlar, özellikle de kalkanların üzerinde kullanılmıştır. Fakat maskelerin içinde en önemlisi maskeli tanrı ve vahşî hayatın tabiatçı tanrısı olan Dionysos’un maskesidir. Bu tanrının arkadaşları silenos ve satiroslar da maskelidir. Etrüsklerde en yaygın maske ölüm maskesiydi; bu maske, daha sonraları, atalarına saygı âyinleri yapan Tornalılara da geçti. Korkutucu savaş maskesi devotio âyinin (bir âyinde kumandan, ordusunun başarısı için kendi canına kıyar) bir unsurudur. Roma imparatorluğunda, Keltler ve Germenler de özellikle «yüz miğferi» kullanmıştır.

özellikle doğan, kara leylek, aslan, boğa gibi hayvan şekillerinde olan ve dinî törenlerde rahipler tarafından kullanılan mısır maskesinde gerçeğe uygunluk daima ağır basar. Yalnız altın levha veya renkli alçıdan yapılan ölü maskeleri ölünün çizgilerini en ince ayrıntılarına kadar belirtir. (lm)

Yorum yazın