DÖRT HALİFE DEVRİ

İslâm tarihinde, Peygamberin ölümünden sonra halife olan Ebubekir, Ömer, Osman ve
Ali’nin devlet başkanlıkları zamanına denir (632 – 661). Bu dört halife, ilk Müslümanlardan ve Hz. Muhammed’in en yakın arkadaşlarındandır.
Dört Halife devrinde, Miislümanlar Arabistan’dan çıkarak Irak, Suriye, Mısır ve İran’ı ele geçirdiler. Buralardaki halka İslâm dinini benimsettiler.
Hz. Muhammed, kendisinden sonra kimin yerine geçeceğini açıklamamıştı. Miislümanlar, onun ölümü karşısında ne yapacaklarını şaşırdılar. Daha cenaze ortada iken büyük bir karışıklık çıktı. Ebubekir yaptığı bir konuşma ile halkı yatıştırdı. Müslümanların hemen yaptıkları toplantıda Ömer’in yardımıyla halife seçildi. Böylece Ebubekir, Peygamberin vekili ve Müslümanların din ve devlet başkanı oldu. Hz. Muhammed’ in ölümü üzerine, Arabistan’ın çeşitli bölgelerinde yalancı peygamberler ortaya çıktı. Yeni Müslüman olan kabileler-den bazıları eski dinlerine döndüler. Zekât vermemek için ayaklananlar da oldu. Bu durum, İslâm birliğini tehlikeye düşürdü. Ebubekir, soğukkanlı davrandı. Yerinde ve şiddetli önlemlerle Müslümanlığı dağılmaktan kurtardı. Yalancı peygamberler ve ayaklananlar üzerine kuvvet gönderdi. Bütün Arap kabilelerine yeniden Müslümanlığı kabul ettirdi. İslâm birliğini kurdu. Bu başarının sağ-lanmasında Halit bin Velit’in büyük rolü oldu.
Ebubekir, kısa sürede bütün Arabistan’ı yönetimi altına aldıktan sonra, Müslümanlığı yaymak amacıyla iki ordu hazırladı. Birini Irak, ötekini Suriye üzerine gönderdi. Fırat’a kadar olan Irak toprakları alındı. Suriye’de Ecnadin denilen yerde bir Doğu Roma ordusu yenilgiye uğratıldı ve Şam şehri ele ge-çirildi. Ebubekir, iki yıldan fazla halifelik yaptıktan sonra öldü (634). Vasiyetine uyularak Ömer- halife seçildi.
Ömer’in zamanı, fetihlerle geçti. Suriye, Irak, İran ve Mısır üzerine seferler yapılarak bu ülkeler alındı. Bir İslâm ordusu. Doğu Roma imparatorluğu kuvvetlerine karşı, Yermuk ırmağı kıyısında parlak bir zafer kazandı (636). Suriye şehirleri birer birer alındı. Kudüs kuşatıldı. Patrik, şehri Ömer’e teslim edeceğini bildirdi. Bunun üzerine, Ömer, Kudüs’e geldi ve şehri teslim aldı. Ömer, Hıristiyanların vergi ödemeleri koşuluyle burada kalmalarına izin verdi. Hıristiyanlar, istedikleri gibi ibadet edebileceklerdi. Müslüman orduları daha ileri giderek Antakya ve Halep
Şehirlerin*
Ömer, bir İslâm ordusunu da İran’ın fethine gönderdi. İran’da Sasanî devleti vardı. Irak da Sasanîlere bağlı idi. Sasanî ordusuyla İslâm ordusu Irak’ta Ka- disiye’de karşılaştılar (636). Müslümanların şiddetli saldırıları karşısında İran ordusu yenildi. Komutanları savaş meydanında öldü. Müslüman kuvvetleri Dicle ırmağını geçerek Sasanîlerin başkenti olan Medayin şehrini aldılar. Irak’ ta Basra ve Küfe şehirleri kuruldu. Bundan sonra Müslümanlarla İranlIlar arasında 642’de Nihavent’te büyük bir savaş daha oldu. İranlIlar yine yenildiler. Sasanî hükümdarı Yezdcert, ülkesini bırakarak Batı Göktürk hakanının yanına kaçtı. Bütün İran, Müslümanların eline geçti.
Mısır, o zaman Doğu Roma imparatorluğunun yönetiminde idi. Mısır’ın fethine 4000 kişilik bir ordu gönderildi ve burası kolaylıkla ele geçirildi. Batı Trablus’a kadar olan yerler alındı.
Ömer, bir köle tarafından öldürüldü (644). Yerine Osman halife seçildi.
Osman, Emevî ailesindendi ve oldukça ihtiyarlamıştı. Zamanında Kuzey Af-rika’da bir Doğu Roma ordusu yenilgiye uğratıldı. Batı Trablus alındı. Doğuda bir Müslüman ordusu Horasan’ı geçerek Ceyhun ırmağına kadar ilerledi. Osman akrabalarının etkisi altında kaldı. Valiliklere Emevî ailesinden olanları a- tadı. Oysa, Emevîler en son Müslüman olmuşlar ve Hz. Muhammed’e çok güçlük çıkarmışlardı. Osman’ın, Emevîler- den olanları önemli görevlere getirmesi hoşnutsuzluk uyandırdı. Ömer zamanındaki adalet kalmadı. Valilerden şikâyet edilmeye başladı. Osman, etkili önlemler alamadı. İllerden gelen şikâyetçiler tarafından öldürüldü (656). On- dah sonra Ali halife seçildi.
Ali, Peygamberin amcasının oğlu ve damadı idi. Zamanı iç karışıklıklar için-de geçti. Fetihler durdu. Ali, Hz. Mu- hammed’in yakın arkadaşlarından Tal- ha ve Zübeyr’i darılttı. Valiliklere yeniden atadığı kimseler, güçlü komutanlar değildi. Emevî ailesinden Ebusüfyan’m oğlu olan Şam valisi Muaviye’yi görevinden aldı. Ali’nin, Peygamberin eşi Ayşe ile de arası iyi değildi.
Ayşe, Talha ve Zübeyr, Ali’ye karşı birleşerek Irak’ta bir ordu hazırladılar. Ali de kuvvet toplayarak bunlar üzerine yürüdü. Savaş, Ayşe’nin bindiği deve çevresinde olduğundan İslâm tarihinde bu savaşa Deve olayı (Cemel vakası) denildi. Savaşı Ali kazandı. Talha ve Zübeyr öldüler. Ayşe tutuklanarak Me-dine’ye gönderildi. Ali, KÛfe’yi başkent yaptı.
Şam valisi Muaviye, halife olmak İstiyordu. Bütün Emevîleri çevresinde topladı. Mısır valisi Amr ibnül As’ın da kendisinden yana olmasını sağladı. Ali’ nin, Osman’ın öldürülmesinden sorumlu olduğunu ileri sürdü. Ali’nin ordusuyla Muaviye’nin ordusu, Fırat’ın sağ kıyısında Sıffin denilen yerde karşılaştı. Dört ay çok şiddetli savaşlar oldu. Muaviye’nin ordusu bozulduğu sırada, Amr ibnül As, askerin kargılarının uçlarına Kur’an sayfaları astırdı. Bu davranışla, aradaki anlaşmazlığa Kur’an’m hakem olması ileri sürülüyordu. Ali’nin askerleri, daha ileri gitmek istemediler. Müs- lümanlar arasında kan döküleceğine, anlaşmazlığın hakemle çözülmesine karar verildi ve birer hakem seçildi. Fakat hakemlerin kararına hile karıştığından, Müslümanlar arasındaki anlaşmazlık daha çok arttı. Ali, Kûfe’de halifeliğini sürdürdü. Muaviye de Şam’da halifelik yapmaya başladı. Hakem olayından sonra, Ali’den yana olanlar arasında ikilik çıktı. Bir bölümü, Ali’den ayrılmadı. Bunlara Şiîler denildi. Ali’den ayrılanlara da Haricîler adı verildi. Haricîler, birçok ayaklanma çıkardılar. Bu yüzden çok kan döküldü. Müslümanlar, bu durumda üçe bölünmüş oldular: 1) Şiîler, 2) Haricîler, 3) Emevîler. Haricîler, Müslümanlar arasındaki ayrılığa son vermek için Ali, Muaviye ve Amr ibnül As’ı öldürmeye karar verdiler. A- ralarmdan seçtikleri üç kişi, bunları aynı gün ve saatta öldürecekti. Ali, Kûfe’de sabah namazına giderken öldürüldü (661). Muaviye yaralandı. Amr ibnül As o gün dışarı çıkmadığından kurtuldu.
Müslümanlar, arasındaki bu anlaşmazlıklar, İslâmlığın dış ülkelerde ya-yılmasını bir süre durdurdu. Ali’nin ölümüyle Dört Halife devri sona erdi. Bun-dan sonra İslâm tarihinde Emevîler devri başlamıştır.-

Yorum yazın