Bakışım Nedir

Bakışım Nedir

Bir kâğıtla bakışımlı bir şekil meydana getirilebilir. Bunun için kâğıdın üzerine, fırça veya dolmakalem yardımıyle biraz boya veya mürekkep serpilir. Serpintiler düzgün olmayan bir şekil meydana getirirler. Kâğıt, kurumaya zaman bırakmadan, ikiye katlanır iyice bastırılırsa, kâğıdın bir yanındaki serpintiler, öteki yanı da ıslatarak, orada da benzer şekiller oluşturur. Kâğıt açıldığında, bir yanındaki şekillerin öteki yanda da aynen tekrarlandığı görülür. Bu tür şekillere bakışımlı şekiller denir.

Bakışımlı şekillere evlerde çok rastlanır. Örneğin, halılarda, duvar kâğıtlarında ve tabaklarda bakışımlı süslemeler olabilir. Bakışımlı şekiller tam ortadan, birbirinin aynı olan iki parçaya bölünebilirler. Şekil katlandığında, bir yarısı ötekinin üzerine tıpatıp yerleşir. Kat yerindeki çizgiye bakışım ekseni denir. Bu çizgi, şekli iki yarıya ayırır.
Eşyalar da çoğunlukla bakışımlıdır. Örneğin masalar ve iskemleler genellikle bakışımlıdır. Bu cisimler tam ortadan ikiye bölününce, birbirinin aynı olan iki parça elde edilir. Bu iki yarının, yassı bir çeperle ayrıldığı düşünülürse, bu çepere “bakışım düzlemi” denir.

Doğa da bakışımlı şekillerle doludur. Örneğin yaprakların bakışımlı olduğu söylenebilir. Yaprak katlandığında bir yarısındaki çizgiler öteki yarıdaki çizgilere uyar. İnsan vücudu da bakışımlıdır. Vücudun her iki yanında da birer göz, birer kulak, birer kol ve birer bacak vardır. Böylece vücudun sağ yarısı sol yarısını dengeler. Bu nedenle vücudun bakışım düzlemi, vücudu baştan ayaklara kadar ikiye ayırarak bölen bir kesit olarak düşünülebilir.

Bakışımın önemli bir özelliği vardır: Bakışımlı bir şekil, aynadaki görüntüsünün aynıdır. Üzerinde bakışımlı bir şekil oluşturulan kâğıt parçasına ayna tutarak bakıldığında, kâğıttaki şeklin aynaya olduğu gibi yansıdığı görülür.

Kimi harflerde bakışımlıdır. Bir büyük A harfinin aynadaki görüntüsü aslına uygundur. Bu harfin dikey bir bakışım ekseni vardır. Eksen harfi yukarıdan aşağıya, birbirine tıpatıp benzeyen iki yarıya böler.

Bir sözcüğü oluşturan harfler de bakışımlı olabilir. örneğin TUTAM sözcüğünde yer alan harflerin tümünün tıpkı A harfi gibi dikey bakışım eksenleri vardır. Bu sözcük, harfleri alt alta gelecek biçimde yazılırsa, bütün sözcüğün dikey bir bakışım ekseni olduğu görülür. Bu bakışım eksenini, bütün harfler paylaşır.

Dikey yazılan TUTAM sözcüğüne aynada bakılınca, aynadaki görüntünün kâğıttakinin aynı olduğu görülür. Bu da, TUTAM sözcüğünün bakışım ekseni olduğunu doğrulayan bir olgudur. Ancak TUTAM sözcüğü normal biçimde yazılarak aynaya tutulursa, aynada MATUT (yani TUTAM’ın ters yazılmışı) sözcüğü görülür. Bütün harfler oldukları gibi göründükleri halde, sözcük ters dönmüştür.

HECE sözcüğünde, her harfin yatay bakışım ekseni olduğu için, sözcüğün kendisi de yatay bir bakışım eksenine sahiptir. Bu sözcük bir kâğıda yazılıp, düz bir yere konarak, kâğıda 90°’lik açı oluşturan bir ayna ile bakılırsa, sözcüğün aynaya olduğu gibi yansıdığı görünür. HECE sözcüğü ters dönmemiştir. Ancak bu sözcük, dikey yazıldıktan sonra aynaya yansıtılırsa garip bir görüntü meydana gelecektir. Çünkü HECE sözcüğündeki kimi harflerin dikey bakışım ekseni yoktur ve bu nedenle ters dönmüş görünürler.
Geometrinin incelediği şekillerin çoğu bakışımlıdır. örneğin, çemberler, kareler ve kimi üçgenler bakışımlı şekillerdir. Bjr çemberin tam ortasından bir çizgi çizildiğinde, çember birbirine eşit iki parçaya bölünür. Bu çizgi, çemberin bakışım eksenidir. Çemberin merkezinden sonsuz sayıda bakışım ekseni geçebilir. Bu nedenle, çemberin sonsuz sayıda bakışım ekseni olduğu söylenebilir.

Karenin yalnız dört bakışım ekseni vardır. Bunların ikisi, karenin karşıt köşelerini birleştiren çapraz çizgilerdir. Bunlar kareyi,üçgen biçiminde iki eşit parçaya bölerler, öteki iki bakışım ekseni ise, karenin iki karşıt kenarının orta noktalarını bitiştirirler. Böylece kare iki eşit dikdörtgene bölünmüş olur.

Üç bakışım ekseni olan bir üçgen vardır. Eşkenar üçgen denilen bu üçgende bütün kenarlar birbirine eşittir. Üçgenin bir köşesinden, karşı kenarın orta noktasına bir çizgi çizilirse, üçgen iki eşit parçaya bölünmüş olur. Bu çizgi de bir bakışım eksenidir. Eşkenar üçgenlerde üç bakışım ekseni çizilebilir.

Ancak, kenarları eşit olmayan üçgenlerde bakışım ekseni yoktur. Bu tür üçgenlerin bakışımsız olduğu söylenebilir. Çünkü üçgeni birbirine eşit iki parçaya ayırabilecek hiç bir çizgi çizilemez. Bu üçgenlerin aynadaki görüntüsü farklı olur.

 

Aynadaki .görüntünün kenarları ve açıları asıl üçgenle aynı olmak birlikte, görüntü terstir. Bakışımsız üçgenle aynadaki görüntüsü birleştirilerek, bakışımlı bir şekil elde edilebilir. Bunun için, ilk önce bakışımsız üçgen, daha sonra da aynadaki görüntüsü çizilir. Bir üçgenin kenarı, öteki üçgenin aynı uzunluktaki kenarıyla üst üste getirilir. Birbirleri üzerine tıpatıp yerleşen bu iki kenarın oluşturduğu çizgi bir bakışım ekseni sayılabilir. Bu eksen yine bakışımlı şeklin birbirine eşit iki parçasını bölen bir çizgidir. Yeni şeklin üç veya dört kenarı olur.

Böylece çok önemli bir olgu ortaya çıkmaktadır. Bakışımlı bir şekil iki parçadan meydana gelir. Her parça, ötekinin aynadaki görüntüsünü andırır. Bu iki parça tek başlarına bakışımsız olabilirler. Ancak birleştirildiklerinde bakışımlı bir şekil oluştururlar. Bakışımsız şekiller üçgen ise, bitiştikleri çizgi bakışım ekseni olur.

Kâğıda, mürekkep veya boya serperek meydana getirilen bakışımlı şekil, kâğıdın katlanması sonucu oluşur. Ancak aynı şekil, bir aynayı kâğıdın üzerinde dik tutarak da oluşturulabilir. Kâğıttaki şekil aynadaki görüntüsüyle birlikte ele alınırsa, bakışımlı bir şekil meydana gelmiş olur.

Bunun gibi, vücudun bir yanı öbür yanının aynadaki görüntüsü sayılabilir, iki vücut yarısı, bir bakışım düzlemi ile birleşirler. Bu düzlem, vücudu dikey olarak keser. Vücudun bir yarısındaki organlar, öteki yarıdaki organların yansıları gibidir. örneğin sol el, vücuda sağ elin karşısına gelecek biçimde yerleşmiştir. Eller, avuç içleri aynı yöne bakacak biçimde üst üste getirilirse, parmaklar tam olarak üst üste gelmezler, sağ başparmak bir yöne, sol başparmak ise öteki yöne dönük olur.
İki çeşit bakışım: Yukarıda sözü edilen örneklerde, bakışımın hep aynı türü ele alınmaktadır. Bu bakışım türüne iki yanlı bakışım denir. Bakışım ekseni veya düzlemi birbirinin aynı olan iki parçayı ayırmaktadır. Ancak bakışımın birkaç türü daha vardır.

Bunlardan birine dönel bakışım denir. Bu bakışım türü, belli bir miktar döndürülmüş bir şekildeki bakışımı belirtir. Bu şeklin bakışım ekseni veya kesiti olmayabilir. Bu nedenle de aynadaki görüntüsüne benzemeyebilir. Ancak şekil biraz döndürüldüğünde,tıpkı ilk durumundaki görüntü yü verir. Bu bakışım türü aynaya bakılarak görülemez. Bakışımın anlaşılabilmesi için şeklin döndürülmesi gerekir.

Yukarıda sözü edilen bakışımlı cisme örnek olarak uçak pervanesi verilebilir. Bu pervane merkezi etrafında döner, örneğin merkez çevresinde eşit aralıklarla yerleştirilmiş üç kolu olan bir pervanede, kolların birbirlerinden 120°’lik açılarla ayrılmış olduğunu düşünelim. Bu pervane 120°’ lik bir açı oluşturacak şekilde döndürülürse, pervanenin her kolu bir sonraki kolun yerini alacak biçimde yer değiştirir. Bu nedenle pervane, 120°’ lik açıyle döndürülürken yine ilk durumundaki gibi görünecektir. Böylece pervanenin dönel bakışımı olduğu sonucuna varılır.

Ancak pervanenin iki yanlı bakışımı yoktur. Aynadaki görüntüsüne benzemez, çünkü kolları kıvrıktır. Oysa, daha önce belirtildiği gibi, eşkenar bir üçgenin iki yanlı bakışımı vardır. Bu üçgenlerin aynı zamanda dönel bakışımı da vardır.

Küçük madde parçacıkları olan moleküllerin çoğu bakışımlıdır. Moleküller iki yanlı veya dönel bakışıma ve hatta bu iki tür bakışıma birden sahip olabilirler. Moleküllerin bakışımı, maddenin etkinliğini etkiler. Bu olaylar kimya ve fizik bilimlerinin konusuna girmektedir.

Metanolün molekülleri bakışımlıdır. Bu maddenin bütün molekülleri, atom denilen daha küçük taneciklerden oluşmuş yapılardır. Atomlardan üçü hidrojen atomudur. Bunlar, her bir atom molekülün bir ucunda yer alacak biçimde, bir eşkenar üçgen oluştururlar. Bu nedenle, eşkenar üçgen gibi bu molekülün de iki yanlı ve dönel bakışımı vardır.

Öte yandan bir aminoasit olan glisin, bakışımlı bir moleküldür. Bu molekül birkaç farklı atomdan ve atom grubundan meydana gelir. Clisine aynada bakıldığı zaman görüntüsü, kendisine benzemez. Ayrıca bu molekül döndürüldüğünde, kendi etrafında tam bir çember meydana getirmedikçe ikinci durumu, ilk durumuna benzemez. Böylece molekülün ne iki yanlı, ne de dönel bakışımı vardır.

Moleküller bir araya gelerek katı kristaller oluşturabilirler. Bu yapılar çoğunlukla bakışımlıdırlar. Örneğin, kar taneleri su moleküllerinden meydana gelmiş bakışımlı kristallerdir. Çoğu kayalar ve madenler, çok güzel ve yararlı kristallerden oluşmuşlardır.

Canlı organizmaların bakışımlı oldukları kolayca görülebilir. Bu canlılar yalnız iki yanlı değil dönel bakışıma da sahiptirler. Birçok bitki ve hayvan dönel bakışıma sahiptir, örneğin konik biçimli bir çam ağacı dönel bakışımlıdır. Bu ağaç nereden bakılırsa bakılsın hep aynı biçimde görülür. Deniz yıldızı da dönel bakışımlıdır. Bu balık beş kollu bir pervaneyi andırır.

Etiketler:

Yorum yazın