Tek Çenekli Bitkiler Nelerdir – Özellikleri

Tek Çenekli Bitkiler Nelerdir – Tek Çenekli Bitkilerin Özellikleri

Bundan önceki konunun başında ikiçenekli bitkilerle tekçenekli bitkiler arasındaki en önemli farkın, bu bitkilerin embriyonlarındaki çenek sayısından kaynaklandığı açıklanmıştı. Bu iki gurubun bitkileri arasındaki diğer farklılıklar gövdede, yapraklarda, çiçeklerde ve meyvelerde ortaya çıkmaktadır, ikiçenekli bir bitkinin gövdesi, düzenli bir biçimde sıralanmış vasküler demetlere sahiptir; tekçenekli bir bitkide ise vasküler demetler daha çoktur, ancak bunlar gövde boyunca dağınık bir biçimde yayılırlar. Tekçeneklilerde genellikle kambiyum yoktur (ikiçeneklilerin odunsu sap ya da gövdeleriyle yıllık gelişme halkalarını oluşturan tabaka). Tekçenekliler, ikiçeneklilerden daha sık olarak toprakaltı gövde (rizomlar) ve yaprak (soğanlar) organlarını geliştirmektedirler. İkiçenekli bitkilerin yaprakları ağ biçimi ya da dallanmış damarlara sahiptir. Buna karşılık tekçenekli bitkilerin yapraklarında damarlar, herhangi bir ana damar olmaksızın, birbirlerine paralel olarak düzenlenirler. Tekçeneklilerde, taç yaprakları ya da çanakyaprakları gibi çiçek bölümleri ikili, üçlü, dörtlü ya da altılı bir düzenlemede belirirler. Bu bitkilerde rastlanmayan 5’li düzenleme biçimi ise, ikiçenekli çiçeklere özgü bir durumdur. İkiçenekli bitkilerin meyveleri olası her biçimi alabilmektedir. Tekçenekli bitkilerde ise bu biçim, bir kapsül ya da bu kapsülün buğdaydaki tek tohum taşıyan karyops gibi değişimleriyle sınırlı kalmaktadır.

Büyük kapalıtohumlular alt filumundaki ikiçenekli türlerin sayısı, tekçenekli türlerin sayısının yaklaşık 3 katıdır; ancak başta gelen buğday ve pirinç gibi belirli tekçenekliler, insanların günlük besinlerinin 4/5’ini oluşturmaktadır. Tekçenekliler, çok sıcak ya da soğuk, nemli ya da kuru iklimlerde yetişebilen türleriyle seyrek uyum sağlayan bitkilerdir. Tekçenekliler 7 takım ile 26 familyaya ayrılırlar.

Farinosae takımı, her tohumdaki nişasta deposundan dolayı böyle adlandırılmıştır. En büyük ve en önemli familya olan Bromeliaceae (Ananasgiller), daha çok tropikal Amerika’ya özgü otsu bitkilerden oluşmaktadır. Bunlar arasında en iyi bilinen bitki, günümüzde özellikle Puerto Rico’da olmak üzere Hawaii, Büyük ve Küçük Antillerde yaygın olarak yetiştirilen ananastır (Ananas sativa). Bu kısa saplı bitkinin meyvesi zarlı ve etlidir, yenilen çam kozalağına benzer meyveözü ise meyve değildir. Familyanın diğer birçok üyesi gibi İspanya yosunu (Tillandsia usneoides) da epifit bir bitkidir (epifit, başka bir bitkinin üstünde yaşayan, ancak asalak olmayan bitkilere verilen addır). Bu yosun Gulf Kıyısındaki eyaletlerin bataklık ağaçlarının dallarında yığınlar halinde asılı durmaktadır.

Liliales takımındaki birçok bitki, toprak altı soğanlarına ve rizomlarına sahiptir. Bunların bir bölümü de yaprakları andıran ve yaprak işlevi gören gövdelere sahip fılloklatlardır. Liliaceae familyası birçok zambak (Lihum), lale (Tulipa) ve sümbül (Hyacinthus) cinsinin de bulunduğu 4000’den fazla türü içermektedir. Bunların dışında inciçiçeği (Convallaria majalis) ve Trillium cinsinin bilinen yabani çiçekleri de, bu familyanın kapsamına giren türler arasındadır. Zambakgiller familyasındaki yenilebilen türler ise, tümü Allium cinsinden olan sarımsak, soğan, pırasa ve frenksoğam ve kuşkonmazdır (Asparagus officinalis). Amaryllidaceae (güzelhatun çiçeğigiller) familyasındaki bilinen süs bitkileri; zeren (Narcissus poeticus), nergis (Narcissus pseudonarcissus), fulya (Narcissus jonguilla), sümbülteber (Polianthes tuberosa) ve birkaç yıl içinde yalnızca bir kez olgunlaşıp çiçek veren ve daha sonra ölen sabırağacıdır. (Agave americana). Irıdaceae familyası iris (sisen), Crocus (çiğdem) ve Gladiolus (kılıççıçeğı ya da glayöl) cinslerindeki birçok türden oluşmaktadır.

Graminales takımı iki büyük familyayı birleştirir: Cyperaceae ya da ayakotugiller ve Gramineae ya da buğdaygiller. Cyperaceae familyasındaki bitkiler, çoğunluğu katı ot saplarına, ya da gövdelere sahip olan ve en çok nemli ortamlarda ve bataklık topraklarında yetişen çimensi ya da sazsı otlardan oluşmaktadır. Her tohum bir aken ya da küçük, kuru bir meyve kapçığıyla kapatılmıştır. Bu tohum, bir kuş tarafından yenilip, hayvanın mide salgıları tarafından aşındırılarak dışarı çıkarılmadıkça, filiz verememektedir. Carex cinsinin hemen tümü, soğuk ve ılıman bölgelerde yaşayan yaygın bataklık bitkileri olan 1500 kadar türü içermektedir. Çoğunlukla pirinçle birlikte yetişen bazı tehlikeli bitkiler Cyperus cinsine aittir. Bu cinsten bir bitki olan Cyperus papyrus (papirüs), 4000 yıldan fazla bir zaman önce Mısırlılar tarafından kağıt yapmak için kullanılmış ve türe adını vermiştir.

Gramineae ya da buğdaygiller, yalnızca tüm dünyaya geniş bir biçimde yayılan 6000’den fazla tür kapsadıkları için değil, aynı zamanda insanlar, gerek evcil gerekse yabani hayvanlar için çok değerli besin kaynakları olan tahıl ürünlerini oluşturan bazı türleri kapsadıklarından, tüm bitkiler arasındaki en önemli guruplardan biri olmuşlardır. Bu guruptaki bitkiler, lifli köklere sahip otsu bitkilerdir. Bu kökler büyük bir ana köke ve küçük yan köklere sahip bitkilerdekinden farklı olarak, aynı uzunluk ve kalınlıklara sahiptirler. Bu bitkilerin sapları ise, ya boştur ya da çok az bir öze sahiptir. “Tahıl” adı verilen meyve, ince meyve örtüsüne sahip bir karyops kapsülünden oluşur. En önemli türler; günümüzde sayısız çeşitlilikte yetiştirilen buğday (Triticum aestivum), pirinç (Oryza sativa), arpa (Hordeum vulgare), yulaf(Ave-na sativa), çavdar (Secale cereale), mısır (Zeamays) ve şekerkamışıdır (Sacca-rum officinarum). Bu bitkilerin bazılarının sap ve yaprakları, hem gücünden hem de günlük gıda olarak etinden yararlanılan hayvanlara yem olarak verilmektedir. Bu familyanın diğer yararlı bir üyesi de Bambusa, Arundirıaria ve Dendrocalamus gibi cinslerin odunsu ve ağaç biçimli bir türü olan bambudur. Bu bitkiler ölmelerinden kısa bir süre önce, ilerlemiş bir yaşta çiçek verirler. Bu, düzenli olarak 50 ya da 100 yıllık zaman aralıklarında ve dünyada bambunun yetiştiği her bölgede gerçekleşmektedir. Bitki sapı kuruyarak, bitkiyi üstteki bitkisel bölümden yoksun bıraksa da, tür, yeraltı gövdesinden sürgünler vererek canlılığını sürdürmektedir.

Orchidales takımının Orchiaceae familyası, renkli ve sayısız biçimlerdeki çiçeklerinin çeşitliliğiyle dünya çapında önem kazanmıştır. Bitkiler çok yıllık otlardır; bunların bazıları genişlemiş yeraltı köklerine sahiptir, bazıları ise diğer bitkiler üzerinde asalak olarak yaşayan köksüz saprofitlerdir. Çiçekler, dışta bulunan aynı yapıdaki 3 çanakyaprağıyla ayırt edilmektedir; dudak adı verilen içteki 3 taçyapraktan biri, çoğunlukla sivri ve aşağıya doğrudur. Orkideler yaygın bir biçimde yetiştirilmektedir, ancak bu çiçeğin yabani türlerinin hemen hemen tümü, tozlaşmayı sağlayacak uzun dillere sahip böceklere gereksinme duymaktadırlar. Küçük çiçekli, yeşil salepçiotu (Mic-rostylis unifolia), daha büyük olan Pogonia ophioglossoides ve beyaz (Cypripe-dium candidum), sarı (Cypripedium parviflorum) ve pembe (Cypripedium acaule) Venüs çarığı yabani türler arasında sayılabilir.

Scitamineae takımının tanınmış iki bitkisi tropiklere özgüdür. Bunlardan biri, tüplü köklerinde nişasta bulunan ararot (Maranta arundinacea), diğeri ise Musa cinsinden çok yıllık bir bitki olan muzdur.

Etli veya yumuşak bir eksen ya da çomak üstünde toplanan ve çiçek tabanında çoğunlukla renkli bir spat’a ya da kılıfa sahip olan çiçekler, Spathiflorae takımına özgü bitkilerdir. Palmaceae (palmiyegiller) familyasının üyeleri, daha çok Amerika ve Asya’nın tropikal bölgelerinde yetişmektedir. Bu bitkiler arasında bulunan hurma ağacı gibi bazı türlerin meyveleri, hindistancevizi ve yağ palmiyesi gibi bazı türler de, sağladıkları yağ maddeleri nedeniyle değer taşımaktadırlar. Araceae familyası esas olarak tropikal bitkilerden oluşmaktadır, ancak bu familyanın bir üyesi olan yabani Calla palustris bataklıklarda ve ılıman bölgelerde yetişmektedir. Arum maculatum ise, ormanlarda ve gölgelik çalı çitlerinde rastlanan bir bitkidir. Lemnaceae ya da su mercimeğigiller familyası, su içinde ya da üstünde yüzen, bir ya da daha fazla bileşik yaprağa sahip küçük ve sapsız bitkilerden oluşmaktadır. Çoğunlukla alttan gelişen köklere sahip olan bu bitkiler, çiçek oluşturma yeteneğine de sahiptirler. Bilinen en basit ve en küçük çiçekli bitkiler Wolffia cinsine aittir\Wolffia arrhia, çapı 1 mm.’den daha küçük boyutlardaki yapraklara sahiptir.

Pandanales ve Helobiae takımları bataklık ve su bitkilerinden oluşmaktadır. Pandanales takımının Typhaceae familyasında, silindir biçiminde başak yaprağına sahip bildiğimiz sukamışı (Typha latifolia) bulunmaktadır. Bu bitkinin çiçeğinin üst kısmında stamenler bulunmaktadır, pistiller ise, rüzgarla dağılan çiçektozlarını tutabilmek için aşağıda yer almışlardır.

Yorum yazın